શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 42

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि
विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yaccāvahāsārthamasatkṛto.asi vihāraśayyāsanabhojaneṣu .
eko.athavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ॥

અર્થ

અને હે અચ્યુત! મજાકમાં, ફરતાં, સૂતાં, બેસતાં કે જમતાં, એકાંતમાં અથવા બીજાની સામે પણ, મેં જે આપનો અનાદર કર્યો છે, તે સર્વ માટે હું અપ્રમેય એવા આપની પાસે ક્ષમા માગું છું.

શબ્દાર્થ

यत् – જે
च – અને
अवहासार्थम् – મજાક માટે
असत्कृतः – અનાદર કરાયેલા
असि – છો
विहार – ફરવું, રમત
शय्या – શયન
आसन – બેસવું
भोजनेषु – અને ભોજનના સમયે
एकः – એકલા
अथवा अपि – અથવા તો
अच्युत – હે અચ્યુત
तत्समक्षम् – બીજાઓની સામે
तत् – તે સર્વ માટે
क्षामये – ક્ષમા માગું છું
त्वाम् – આપની પાસે
अहम् – હું
अप्रमेयम् – અપ્રમેય, માપી ન શકાય એવા

અન્વય

अच्युत, यत् च अवहासार्थम् विहारशय्यासनभोजनेषु एकः अथवा अपि तत्समक्षम् (मया) असत्कृतः असि, तत् (सर्वम्) अप्रमेयम् त्वाम् अहम् क्षामये ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકનું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે. અર્જુન એ બધી પળો યાદ કરે છે જ્યારે મિત્રતાની સહજતામાં તેણે કૃષ્ણ સાથે વિનોદ કર્યો — ‘વિહાર’ એટલે ફરવા-રમવામાં, ‘શય્યા’ એટલે વિશ્રામ વખતે, ‘આસન’ પર સાથે બેસતાં અને ‘ભોજન’ સમયે. આ ચારે દૈનિક જીવનના સૌથી ઘનિષ્ઠ પ્રસંગો છે, જ્યાં મિત્રો વચ્ચે કોઈ અંતર રહેતું નથી.

‘એકોઽથવાપ્યચ્યુત તત્સમક્ષમ્’ — એકાંતમાં કે બીજાની સામે. એકાંતમાં કરેલો વિનોદ પણ હવે અર્જુનને દોષ લાગે છે, અને બીજાની સામે કરેલો તો વધુ. ‘અવહાસાર્થમ્’ બતાવે છે કે હેતુ અપમાનનો નહીં, માત્ર હાસ્યનો હતો; છતાં પરમ પુરુષ પ્રત્યે તે અનુચિત હતું — એવો અર્જુનનો ભાવ છે.

બે સંબોધન નોંધપાત્ર છે. ‘અચ્યુત’ — જે પોતાની મહિમાથી કદી ચ્યુત થતા નથી; મનુષ્યરૂપે મિત્ર બનીને રહેવા છતાં તેમનું સ્વરૂપ કદી ઘટ્યું નહીં. ‘અપ્રમેય’ — જેમને કોઈ પ્રમાણથી માપી ન શકાય; અર્જુન જાણે કહે છે કે મેં આપને મારી નાની બુદ્ધિના માપમાં બાંધી દીધા હતા. શંકરાચાર્ય ‘અપ્રમેય’નો અર્થ પ્રમાણોની પહોંચથી પર એવો કરે છે.

રામાનુજાચાર્ય આ પ્રસંગમાં ભગવાનના વાત્સલ્ય અને સૌશીલ્ય ગુણો તરફ સંકેત કરે છે — પરમ ઈશ્વર હોવા છતાં તેઓ નાના સાથે સમોવડિયા બનીને મળે છે અને તેના દોષ જોતા પણ નથી. તેથી અર્જુનની ક્ષમાયાચના ભયમાંથી નહીં, પ્રેમમાંથી જન્મેલી નમ્રતામાંથી આવે છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક 11.41ના વાક્યને પૂર્ણ કરે છે, જેમાં અર્જુને પોતાના અજાણતાં થયેલા વર્તનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આગલા શ્લોક (11.43)માં તે ભગવાનને ચરાચરના પિતા અને પરમ ગુરુ કહી પોતાની યાચનાનો આધાર આપે છે.

જીવન-બોધ

મહાન પ્રત્યેની નાની અસાવધાની પણ ખેદ કરવા જેવી છે. પોતાની ભૂલ સ્પષ્ટ સ્વીકારી ક્ષમા માગવાથી સંબંધ તૂટતો નથી, ઊલટો વધુ ઊંડો બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

અચ્યુત: જે પોતાની મહિમાથી કદી ન ડગે
અપ્રમેય: પ્રમાણોથી માપી ન શકાય એવા
અવહાસ: મજાક, વિનોદ
ક્ષામયે: ક્ષમાની યાચના કરું છું