શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 48

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्-
न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na vedayajñādhyayanairna dānaira- na ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ .
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ॥

અર્થ

હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ વીર! મનુષ્યલોકમાં આવા રૂપવાળો હું ન વેદો અને યજ્ઞોના અધ્યયનથી, ન દાનથી, ન ક્રિયાઓથી અને ન ઉગ્ર તપથી — તારા સિવાય બીજા કોઈ દ્વારા જોઈ શકાઉં છું.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
वेदयज्ञाध्ययनैः – વેદો અને યજ્ઞવિધિના અધ્યયનથી
न दानैः – ન દાનોથી
न च क्रियाभिः – ન જ (અગ્નિહોત્ર વગેરે) ક્રિયાઓથી
न तपोभिः – ન તપથી
उग्रैः – કઠોર, ઉગ્ર
एवंरूपः – આવા રૂપવાળો
शक्यः – શક્ય
अहम् – હું
नृलोके – મનુષ્યલોકમાં
द्रष्टुम् – જોવા માટે
त्वदन्येन – તારા સિવાય અન્ય વડે
कुरुप्रवीर – હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ વીર

અન્વય

कुरुप्रवीर, एवंरूपः अहम् नृलोके न वेदयज्ञाध्ययनैः, न दानैः, न च क्रियाभिः, न उग्रैः तपोभिः त्वत् अन्येन द्रष्टुम् शक्यः ।

સમજૂતી

આગળના શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે આ રૂપ તેમની કૃપાથી બતાવાયું છે. હવે તેઓ આ વાતને વધુ દૃઢ કરે છે — મનુષ્ય જે પણ સાધનો અપનાવે, તેમાંથી કોઈ પણ પોતાના બળે આ દર્શન કરાવી શકતું નથી. વેદોનો સ્વાધ્યાય, યજ્ઞવિધિનું જ્ઞાન, ઉદાર દાન, અગ્નિહોત્ર જેવી નિત્ય ક્રિયાઓ અને કઠોર તપસ્યા — આ બધાં શાસ્ત્રસંમત અને પવિત્ર સાધનો છે, છતાં તેનાથી આ વિશ્વરૂપ જોઈ શકાતું નથી.

અહીં ભગવાન આ સાધનોની નિંદા નથી કરતા. ગીતામાં જ આગળ (18.5) કહ્યું છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપ જ્ઞાનીઓને પણ પવિત્ર કરે છે, માટે તેનો ત્યાગ ન કરવો. તાત્પર્ય એ છે કે આ સાધનો ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે, પરંતુ અંતિમ દર્શન કોઈ સાધનનું સીધું ઉત્પાદન નથી — તે ભગવાનની કૃપા અને ભક્ત પ્રત્યેના તેમના પ્રેમથી જ પ્રગટ થાય છે.

‘નૃલોકે’ — મનુષ્યલોકમાં — શબ્દ પણ મહત્ત્વનો છે. મનુષ્યજન્મ જ સાધનાનું ક્ષેત્ર છે, છતાં અહીં પણ આ દર્શન અત્યંત દુર્લભ છે. ‘કુરુપ્રવીર’ સંબોધનથી ભગવાન અર્જુનને તેની વીરતા અને યોગ્યતાની યાદ અપાવે છે અને સંકેત આપે છે કે હવે ભય છોડીને આ સૌભાગ્યને ઓળખવું જોઈએ.

રામાનુજાચાર્ય આ શ્લોકને 11.53–54 સાથે જોડે છે, જ્યાં ‘અનન્ય ભક્તિ’ને એકમાત્ર ઉપાય કહ્યો છે. આમ આ શ્લોક નિષેધાત્મક ભૂમિકા રચે છે — ‘આનાથી નહીં’ — જેથી આગળ ‘માત્ર ભક્તિથી’નો ઉત્તર પૂરી સ્પષ્ટતાથી પ્રગટ થાય. શંકરાચાર્ય પણ દર્શનને ભગવાનની કૃપા પર આધારિત ગણાવે છે.

સંદર્ભ

11.47માં ભગવાને વિશ્વરૂપ-દર્શનને પોતાની કૃપાનું ફળ કહ્યું. આ શ્લોક તેને પુષ્ટ કરે છે કે માનવીય સાધનો એકલાં પૂરતાં નથી. પછીના શ્લોક (11.49)માં ભગવાન અર્જુનનો ભય દૂર કરી તેને ફરી સૌમ્ય રૂપ જોવા કહેશે; અને 11.53–54માં આ જ વિચાર ‘અનન્ય ભક્તિ’ના ઉત્તર સુધી પહોંચશે.

જીવન-બોધ

સારાં કર્મ, અધ્યયન અને તપ જરૂરી છે, પરંતુ તેનાથી ઈશ્વરને ‘ખરીદી’ શકાતા નથી. સાધના ચાલુ રાખો, પણ તેનો અહંકાર ન રાખો — અંતિમ પ્રાપ્તિ નમ્રતા અને પ્રેમથી ખુલ્લા હૃદયમાં કૃપા રૂપે જ આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વેદ-યજ્ઞ-અધ્યયન: વેદો અને યજ્ઞવિધિનું શાસ્ત્રીય અધ્યયન
ક્રિયા: અગ્નિહોત્ર જેવાં નિયમિત વૈદિક કર્મ
ઉગ્ર તપ: કઠોર શારીરિક અને માનસિક તપસ્યા