શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 4

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho .
yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ॥

અર્થ

હે પ્રભો! જો આપ માનતા હો કે એ રૂપ મારા વડે જોઈ શકાય તેમ છે, તો હે યોગેશ્વર! આપ મને આપના અવિનાશી સ્વરૂપનું દર્શન કરાવો.

શબ્દાર્થ

मन्यसे – આપ માનો છો
यदि – જો
तत् – તે (રૂપ)
शक्यम् – શક્ય
मया – મારા વડે
द्रष्टुम् – જોવા માટે
इति – એમ
प्रभो – હે પ્રભુ
योगेश्वर – હે યોગના ઈશ્વર
ततः – તો, ત્યારે
मे – મને
त्वम् – આપ
दर्शय – દર્શન કરાવો
आत्मानम् – પોતાના સ્વરૂપને
अव्ययम् – અવિનાશી

અન્વય

हे प्रभो, यदि त्वम् मन्यसे ‘तत् मया द्रष्टुम् शक्यम्’ इति, ततः हे योगेश्वर, त्वम् मे अव्ययम् आत्मानम् दर्शय ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં અર્જુને ઇચ્છા પ્રગટ કરી; અહીં તેઓ તેને સંપૂર્ણ નમ્રતાથી ભગવાનના નિર્ણય પર છોડી દે છે. ‘મન્યસે યદિ’ — જો આપ મને યોગ્ય ગણો તો. આ જ સાચા ભક્તનો ભાવ છે: માગવું, પણ આગ્રહ ન રાખવો. અર્જુન જાણે છે કે પોતાની પાત્રતાનો નિર્ણય તેઓ જાતે કરી શકે નહીં; તે ગુરુ અને ભગવાન જ જાણે. શંકરાચાર્ય ‘શક્યમ્’ શબ્દ તરફ ધ્યાન દોરે છે — અર્જુનને ખરેખર શંકા છે કે શું તેમની શક્તિ એ રૂપ જોઈ શકશે.

‘યોગેશ્વર’ સંબોધન અહીં વિશેષ અર્થ ધરાવે છે. અહીં યોગ એટલે એ અલૌકિક સામર્થ્ય જેના વડે અશક્ય પણ શક્ય બને છે. જે યોગીઓના પણ ઈશ્વર છે તેઓ જ નક્કી કરી શકે કે અર્જુન જોઈ શકશે કે નહીં, અને ન જોઈ શકે તો તેમને કેવી રીતે યોગ્ય બનાવવા. આઠમા શ્લોકમાં બરાબર આ જ થશે — ભગવાન દિવ્ય ચક્ષુ આપીને તેમને સમર્થ બનાવશે.

‘અવ્યયમ્ આત્માનમ્’ — અર્જુન કોઈ ક્ષણિક ચમત્કાર નથી માગતા, પરંતુ ભગવાનના એ અવિનાશી સ્વરૂપનું દર્શન ઇચ્છે છે જે સઘળાં પરિવર્તનોનો આધાર છે. રામાનુજાચાર્ય તેને સમગ્ર જગતનું નિયમન કરનારા ભગવાનના સ્વરૂપ તરીકે સમજાવે છે. આ પ્રાર્થનામાં શ્રદ્ધા, જિજ્ઞાસા અને સમર્પણનું અદ્ભુત સંતુલન છે.

સંદર્ભ

ત્રીજા શ્લોકમાં અર્જુને વિશ્વરૂપ જોવાની ઇચ્છા કરી હતી; અહીં તેને ભગવાનની ઇચ્છા પર છોડી પ્રાર્થના પૂર્ણ કરે છે. પાંચમા શ્લોકથી ભગવાન ઉત્તર આપવાનું શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર પાસે માગો, પણ નિર્ણય તેમના પર છોડો; આપણા માટે શું યોગ્ય છે તે તેઓ વધુ સારી રીતે જાણે છે. પોતાની પાત્રતાનો ગર્વ ન કરો — નમ્રતા જ સાચી યોગ્યતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

યોગેશ્વર: યોગ અને સર્વ અલૌકિક શક્તિઓના સ્વામી
પ્રભુ: સ્વામી, સમર્થ નિયંતા
અવ્યય આત્મા: ભગવાનનું અવિનાશી, અપરિવર્તનશીલ સ્વરૂપ