શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 30

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्-
लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

lelihyase grasamānaḥ samantāl- lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ .
tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ॥

અર્થ

હે વિષ્ણો! આપ પોતાનાં પ્રજ્વલિત મુખોથી ચારે બાજુથી સર્વ લોકોને ગળી જતાં વારંવાર ચાટી રહ્યા છો; આપની ઉગ્ર પ્રભાઓ પોતાના તેજથી આખા જગતને ભરી દઈને તપાવી રહી છે.

શબ્દાર્થ

लेलिह्यसे – વારંવાર ચાટો છો
ग्रसमानः – ગળી જતા
समन्तात् – ચારે બાજુથી
लोकान् – લોકોને
समग्रान् – સર્વ
वदनैः – મુખોથી
ज्वलद्भिः – સળગતાં
तेजोभिः – તેજથી
आपूर्य – ભરી દઈને
जगत् – જગતને
समग्रम् – સંપૂર્ણ
भासः – પ્રભાઓ, કિરણો
तव – આપની
उग्राः – ઉગ્ર, પ્રચંડ
प्रतपन्ति – તપાવે છે
विष्णो – હે વિષ્ણુ, હે સર્વવ્યાપી

અન્વય

विष्णो, ज्वलद्भिः वदनैः समग्रान् लोकान् समन्तात् ग्रसमानः लेलिह्यसे; तव उग्राः भासः तेजोभिः समग्रम् जगत् आपूर्य प्रतपन्ति ।

સમજૂતી

હવે અર્જુનનું દર્શન યોદ્ધાઓથી આગળ વધીને સમસ્ત લોકો સુધી ફેલાય છે. ‘લેલિહ્યસે’ — વારંવાર ચાટવું — અત્યંત જીવંત અને ભયાનક ક્રિયા છે, જેમ અગ્નિની જ્વાળાઓ આસપાસની દરેક વસ્તુને ચાટીને ભરખી જાય છે. ભગવાનનાં મુખો માત્ર કુરુક્ષેત્રના વીરોને નહીં, ‘સમગ્ર લોકો’ને ચારે બાજુથી ગ્રસી રહ્યાં છે. આ સંહારક રૂપ જ ઈશ્વરનું એ પાસું છે જેને પુરાણોમાં પ્રલયાગ્નિ કહ્યું છે.

વિશેષ વાત એ છે કે આ ભીષણ ક્ષણે પણ અર્જુન ભગવાનને ‘વિષ્ણો’ કહીને સંબોધે છે. ‘વિષ્ણુ’ એટલે જે સર્વમાં વ્યાપ્ત છે — જે પાલક જગતને ધારણ કરે છે, તે જ તેને પોતાનામાં સમેટે પણ છે. શંકરાચાર્ય ‘વિષ્ણો’નો અર્થ ‘વ્યાપનશીલ’ આપે છે; જેનું તેજ આખા જગતને ભરી રહ્યું છે, તે જ ખરેખર સર્વવ્યાપી છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહાર — ત્રણે એક જ ભગવાનની લીલા છે; આ રૂપ તેમના સર્વેશ્વરપણાનું પ્રમાણ છે.

શ્લોકના ઉત્તરાર્ધમાં ભગવાનના તેજનું વર્ણન છે જે જગતને ભરીને તપાવી રહ્યું છે. આ જ અધ્યાયના શ્લોક 12માં સંજયે કહ્યું હતું કે આકાશમાં હજાર સૂર્ય એકસાથે ઊગે તો કદાચ તે પ્રકાશ એ મહાત્માના તેજ જેવો થાય. જે તેજ પહેલાં વિસ્મયનું કારણ હતું, તે હવે તાપ અને ભયનું કારણ બન્યું છે. એક જ સત્ય દૃષ્ટિના ભેદથી ક્યારેક પ્રકાશ લાગે છે, ક્યારેક દાહ — એ અર્જુનના મનની બદલાતી અવસ્થાનો પણ સંકેત છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 28–29ની ઉપમાઓ પછી અર્જુન હવે આખા જગતને ભગવાનમાં લય પામતું જુએ છે. આ ભીષણ દર્શન તેને આગલા શ્લોકમાં પ્રશ્ન કરવા મજબૂર કરે છે — ‘આપ કોણ છો, આપની આ પ્રવૃત્તિ શી છે?’

જીવન-બોધ

જે શક્તિ જગતને ધારણ કરે છે, તે જ તેને સમેટે પણ છે; બંને એક જ ઈશ્વરનાં પાસાં છે. જીવનનાં કઠોર પરિવર્તનોમાં પણ એ જ કલ્યાણકારી સત્તાને ઓળખવી એ પરિપક્વ ભક્તિ છે.

મુખ્ય શબ્દો

લેલિહ્યસે: વારંવાર ચાટવું — જ્વાળાઓની જેમ સર્વને ભરખી જવું
વિષ્ણુ: સર્વવ્યાપી પરમેશ્વર, પાલક અને સંહારક બંને
તેજસ્: દિવ્ય પ્રકાશ અને પ્રતાપ