શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 19

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-
मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anādimadhyāntamanantavīryam anantabāhuṃ śaśisūryanetram .
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam ॥

અર્થ

હું આપને આદિ, મધ્ય અને અંત વિનાના, અનંત સામર્થ્યવાળા, અગણિત ભુજાઓવાળા, ચંદ્ર અને સૂર્યરૂપી નેત્રોવાળા, પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા મુખવાળા અને પોતાના તેજથી આ આખા વિશ્વને તપાવતા જોઉં છું.

શબ્દાર્થ

अनादिमध्यान्तम् – આદિ, મધ્ય અને અંત વિનાના
अनन्तवीर्यम् – અનંત પરાક્રમવાળા
अनन्तबाहुम् – અગણિત ભુજાઓવાળા
शशिसूर्यनेत्रम् – ચંદ્ર અને સૂર્ય જેમનાં નેત્ર છે
पश्यामि – જોઉં છું
त्वाम् – આપને
दीप्तहुताशवक्त्रम् – પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા મુખવાળા
स्वतेजसा – પોતાના તેજથી
विश्वम् – વિશ્વને
इदम् – આ
तपन्तम् – તપાવતા

અન્વય

अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुम् शशिसूर्यनेत्रम् दीप्तहुताशवक्त्रम् स्वतेजसा इदम् विश्वम् तपन्तम् त्वाम् पश्यामि ।

સમજૂતી

અર્જુન વિશ્વરૂપનું વર્ણન આગળ વધારે છે. સોળમા શ્લોકમાં તેણે કહ્યું હતું કે તેને આ રૂપનો આદિ, મધ્ય કે અંત દેખાતો નથી; અહીં તે એ જ વાતને તત્ત્વરૂપે કહે છે કે આપ ‘અનાદિમધ્યાંત’ છો — આપનો કોઈ આરંભ, વચલો પડાવ કે અંત છે જ નહીં. આ રૂપ માત્ર વિશાળ નથી, પણ કાળની મર્યાદાથી પર છે.

‘શશિસૂર્યનેત્ર’ — ચંદ્ર અને સૂર્ય ભગવાનનાં નેત્ર છે — આ કલ્પના ઉપનિષદોમાં પણ મળે છે. મુંડક ઉપનિષદમાં વિરાટ પુરુષનું વર્ણન છે, જેમાં અગ્નિ મસ્તક અને ચંદ્ર-સૂર્ય નેત્ર છે. જે પ્રકાશથી જગત દેખાય છે, તે પ્રકાશક પણ એ જ પરમાત્માનાં અંગ છે. દસમા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે જ્યોતિઓમાં હું સૂર્ય છું; ત્યાં જે શબ્દોમાં કહ્યું, તે અહીં પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.

‘દીપ્તહુતાશવક્ત્ર’ અને ‘સ્વતેજસા વિશ્વં તપંતમ્’ — આ શબ્દો રૂપના ઉગ્ર પાસાનો સંકેત આપે છે. અગ્નિમુખ યજ્ઞની યાદ અપાવે છે, જેમાં દરેક આહુતિ સમાય છે; પણ એ જ અગ્નિ સંહારનું પ્રતીક પણ છે. આ રીતે આશ્ચર્ય ધીમે ધીમે ભયમાં ફેરવાવા લાગે છે.

શંકરાચાર્ય આ ઐશ્વર્યને ઈશ્વરની માયાશક્તિથી પ્રગટ થયેલું, અંતે એક જ બ્રહ્મનું પ્રકાશન માને છે; રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાનનું વાસ્તવિક દિવ્ય શરીર માને છે, જેમાં સર્વ ચેતન-અચેતન તેમનું શરીર છે. અર્જુનનું વારંવાર ‘પશ્યામિ’ કહેવું બતાવે છે કે આ દિવ્ય ચક્ષુથી મળેલો પ્રત્યક્ષ અનુભવ છે.

સંદર્ભ

પંદરમા શ્લોકથી અર્જુન વિશ્વરૂપનું વર્ણન અને સ્તુતિ કરી રહ્યો છે. અઢારમા શ્લોકમાં તેણે ભગવાનને અક્ષર અને સનાતન પુરુષ કહ્યા; આ શ્લોકમાં રૂપના અનંત, તેજસ્વી સ્વરૂપનું વર્ણન છે, અને વીસમા શ્લોકમાં તેની વ્યાપકતા તથા ત્રણે લોકોના ભયનું વર્ણન આવશે.

જીવન-બોધ

જેનો આદિ કે અંત નથી, તેની સામે આપણી નાની ચિંતાઓ પોતાનું કદ ગુમાવી દે છે. સૂર્ય-ચંદ્રને ભગવાનનાં નેત્ર જાણીને આપણે પ્રકૃતિના પ્રકાશ અને સૌંદર્યમાં ઈશ્વરની ઝાંખી જોતાં શીખી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અનાદિમધ્યાંત: આદિ, મધ્ય અને અંત વિનાનું — કાળથી પર
અનંતવીર્ય: અમર્યાદ શક્તિવાળું
શશિસૂર્યનેત્ર: ચંદ્ર-સૂર્યરૂપી નેત્રોવાળું
હુતાશ: અગ્નિ — આહુતિ ગ્રહણ કરનાર