ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 35

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
etacchrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī .
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — કેશવનાં આ વચનો સાંભળીને મુકુટધારી અર્જુન હાથ જોડીને, ધ્રૂજતો, નમસ્કાર કરીને અને અત્યંત ભયભીત થઈ ફરી પ્રણામ કરતો, ગદ્ગદ વાણીથી શ્રીકૃષ્ણને બોલ્યો.

શબ્દાર્થ

  • एतत् – આ
  • श्रुत्वा – સાંભળીને
  • वचनम् – વચન
  • केशवस्य – કેશવનું
  • कृताञ्जलिः – હાથ જોડેલો
  • वेपमानः – ધ્રૂજતો
  • किरीटी – મુકુટધારી અર્જુન
  • नमस्कृत्वा – નમસ્કાર કરીને
  • भूयः – ફરી
  • एव – જ
  • आह – બોલ્યો
  • कृष्णम् – શ્રીકૃષ્ણને
  • सगद्गदम् – ગદ્ગદ, રૂંધાયેલા કંઠે
  • भीतभीतः – અત્યંત ભયભીત
  • प्रणम्य – પ્રણામ કરીને

અન્વય

सञ्जयः उवाच — केशवस्य एतत् वचनम् श्रुत्वा किरीटी कृताञ्जलिः वेपमानः नमस्कृत्वा भीतभीतः प्रणम्य भूयः एव कृष्णम् सगद्गदम् आह ।

સમજૂતી

ભગવાનનાં ‘કાલોઽસ્મિ’ અને ‘નિમિત્તમાત્રં ભવ’ જેવાં વચનો પછી સંજય કથાનો દોર ફરી હાથમાં લે છે અને ધૃતરાષ્ટ્રને અર્જુનની દશા કહે છે. આ વર્ણન અત્યંત મર્મસ્પર્શી છે — અર્જુન હાથ જોડીને ઊભો છે, ધ્રૂજે છે, વારંવાર પ્રણામ કરે છે, અને તેનો કંઠ રૂંધાઈ ગયો છે. ‘ભીતભીતઃ’ શબ્દની પુનરાવૃત્તિ ભયની તીવ્રતા બતાવે છે; ‘સગદ્ગદમ્’ બતાવે છે કે આ માત્ર ભય નથી, ભય સાથે ઊભરાતો ભક્તિભાવ પણ છે.

સંજય અહીં અર્જુનને ‘કિરીટી’ કહે છે — ઇન્દ્રે આપેલો દિવ્ય મુકુટ ધારણ કરનાર. આ વિરોધાભાસ જાણીજોઈને મુકાયો લાગે છે: જે વીર દેવોથી સન્માનિત છે, જેના માથે દિવ્ય કિરીટ છે, તે જ આજે ભગવાન સામે બાળકની જેમ ધ્રૂજે છે. ઈશ્વર સામે દરેક પદ અને પ્રતિષ્ઠા નાનાં પડી જાય છે. શંકરાચાર્ય સૂચવે છે કે સંજય આ વર્ણન એ આશાથી કરે છે કે ધૃતરાષ્ટ્ર સમજે — જ્યારે અજેય અર્જુનના પક્ષે સ્વયં ભગવાન છે, ત્યારે કૌરવોનો વિજય અસંભવ છે, અને તે સંધિ તરફ વળે.

આ શ્લોકમાં ભય અને ભક્તિનું મિલન દેખાય છે. અર્જુને ભગવાનનું ઐશ્વર્ય જોયું, અને ઐશ્વર્ય સામે સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા છે વિસ્મય અને ભય. પણ તે ભાગી જતો નથી; તે નમસ્કાર કરે છે અને પછી સ્તુતિ માટે મુખ ખોલે છે. આ જ આગલા શ્લોકો (36–46)માં અર્જુનની પ્રસિદ્ધ સ્તુતિનો આરંભ છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 32–34માં ભગવાને અર્જુનને પોતાનું કાળરૂપ બતાવી યુદ્ધ માટે પ્રેર્યો. હવે સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે આ સાંભળીને અર્જુનની શી દશા થઈ. આગલા શ્લોકથી અર્જુનની ભાવપૂર્ણ સ્તુતિ શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરના મહિમા સામે સૌથી મોટો વીર પણ નમ્ર બની જાય છે — એ જ સાચી વીરતાનું લક્ષણ છે. ભય જ્યારે સમર્પણમાં બદલાય, ત્યારે તે ભક્તિ બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

કિરીટી
દિવ્ય મુકુટધારી — ઇન્દ્ર પાસેથી મળેલા કિરીટને કારણે અર્જુનનું નામ
કૃતાંજલિ
હાથ જોડેલો, વિનયની મુદ્રામાં
સગદ્ગદ
ભાવથી રૂંધાયેલા કંઠ સાથે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક