શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 25

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni .
diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa ॥

અર્થ

આપના વિકરાળ દાઢોવાળા અને પ્રલયકાળના અગ્નિ જેવા ઝળહળતા મુખો જોતાં જ મને દિશાઓનું ભાન રહ્યું નથી અને શાંતિ પણ મળતી નથી. હે દેવેશ! હે જગન્નિવાસ! આપ પ્રસન્ન થાઓ.

શબ્દાર્થ

दंष्ट्राकरालानि – વિકરાળ દાઢોવાળા
च – અને
ते – આપના
मुखानि – મુખોને
दृष्ट्वा – જોઈને
एव – જ
कालानलसन्निभानि – પ્રલયકાળના અગ્નિ જેવા
दिशः – દિશાઓને
न – નહીં
जाने – જાણું છું
लभे – પામું છું
शर्म – સુખ, શાંતિ, આશ્રય
प्रसीद – પ્રસન્ન થાઓ, કૃપા કરો
देवेश – હે દેવોના સ્વામી
जगन्निवास – હે જગતના આશ્રય

અન્વય

दंष्ट्राकरालानि कालानलसन्निभानि च ते मुखानि दृष्ट्वा एव दिशः न जाने शर्म च न लभे; देवेश जगन्निवास, प्रसीद ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં અર્જુનનો ભય ચરમસીમાએ પહોંચે છે. ભગવાનનાં મુખ હવે ‘કાલાનલસન્નિભ’ દેખાય છે — કલ્પના અંતે આખી સૃષ્ટિને ભસ્મ કરનારા પ્રલયાગ્નિ જેવાં. વિકરાળ દાઢો અને પ્રલયની જ્વાળા — આ કાળનું સાક્ષાત્ રૂપ છે, જેની ઓળખ ભગવાન પોતે બત્રીસમા શ્લોકમાં આપશે.

‘દિશો ન જાને’ — મને દિશાઓ સૂઝતી નથી. આ માત્ર ભૌગોલિક ભ્રમ નથી. જ્યારે સૂર્ય-ચંદ્ર પણ એ જ રૂપનાં નેત્ર બની ગયાં હોય અને આકાશ તેનાથી ભરાઈ ગયું હોય, ત્યારે પૂર્વ-પશ્ચિમનો ભેદ જ મટી જાય છે. ઊંડા અર્થમાં આ માનવીની એ અવસ્થાનું ચિત્ર છે જ્યારે બધા પરિચિત આધાર છીનવાઈ જાય. ‘ન લભે ચ શર્મ’ — શર્મ એટલે સુખ અને આશ્રય બંને; અર્જુનને ક્યાંય ઠરવાનું સ્થાન મળતું નથી.

અને ત્યારે અર્જુનના મુખેથી આ પ્રસંગનો કેન્દ્રીય શબ્દ નીકળે છે — ‘પ્રસીદ’ — પ્રસન્ન થાઓ, કૃપા કરો. પોતાનું સર્વ બળ ખૂટે ત્યારે માત્ર પ્રાર્થના બાકી રહે છે. ‘દેવેશ’ કહીને તે સ્વીકારે છે કે સર્વ દેવતાઓના સ્વામી જ રક્ષક બની શકે; ‘જગન્નિવાસ’ કહીને તે યાદ કરે છે કે જેમાં આખું જગત વસે છે, તેમાં તે પોતે પણ છે, તેથી તેમની પાસે જ આશ્રય માગે છે.

આચાર્યોએ આ ‘પ્રસીદ’ને શરણાગતિનું બીજ માન્યું છે. રામાનુજાચાર્ય મુજબ ભગવાનના ઐશ્વર્યનો અનુભવ ભક્તને અંતે તેમની કૃપા પર જ નિર્ભર બનાવે છે. આ પ્રાર્થના પિસ્તાળીસમા શ્લોકમાં વધુ સ્પષ્ટ બનશે, જ્યાં અર્જુન સૌમ્ય ચતુર્ભુજ રૂપ દેખાડવાની વિનંતી કરશે.

સંદર્ભ

ચોવીસમા શ્લોકમાં અર્જુને ધૈર્ય અને શાંતિ ખોવાની વાત કરી; અહીં દિશાભ્રમ વર્ણવી તે કૃપાની પ્રથમ પ્રાર્થના કરે છે. છવ્વીસમા અને સત્તાવીસમા શ્લોકમાં તે બંને સેનાના યોદ્ધાઓને એ મુખોમાં પ્રવેશતા જુએ છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે જીવનમાં બધા પરિચિત આધાર છૂટી જાય અને કોઈ દિશા ન સૂઝે, ત્યારે ‘પ્રસીદ’ — પ્રભુ, કૃપા કરો — એ સરળ પ્રાર્થના જ સૌથી મોટો સહારો બને છે. પોતાની અસમર્થતા સ્વીકારવી એ હાર નથી, શરણાગતિની શરૂઆત છે.

મુખ્ય શબ્દો

કાલાનલ: પ્રલયકાળનો અગ્નિ
શર્મ: સુખ, શાંતિ અને આશ્રય
પ્રસીદ: પ્રસન્ન થાઓ — કૃપાની પ્રાર્થના
જગન્નિવાસ: જેમાં આખું જગત વસે છે તે