ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 24

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram .
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ॥

અર્થ

હે વિષ્ણો! આકાશને સ્પર્શતા, દેદીપ્યમાન, અનેક રંગોવાળા, પહોળાં મુખોવાળા અને ઝળહળતાં વિશાળ નેત્રોવાળા આપને જોઈને મારું અંતઃકરણ ભયથી કંપી રહ્યું છે; મને ન ધૈર્ય મળે છે, ન શાંતિ.

શબ્દાર્થ

  • नभःस्पृशम् – આકાશને સ્પર્શતા
  • दीप्तम् – દેદીપ્યમાન
  • अनेकवर्णम् – અનેક રંગોવાળા
  • व्यात्ताननम् – પહોળાં ખુલ્લાં મુખોવાળા
  • दीप्तविशालनेत्रम् – ઝળહળતાં વિશાળ નેત્રોવાળા
  • दृष्ट्वा – જોઈને
  • हि – ખરેખર
  • त्वाम् – આપને
  • प्रव्यथितान्तरात्मा – જેનું અંતઃકરણ અત્યંત વ્યથિત છે
  • धृतिम् – ધૈર્યને
  • न – નહીં
  • विन्दामि – પામું છું
  • शमम् – શાંતિને
  • च – અને
  • विष्णो – હે વિષ્ણુ (સર્વવ્યાપક)

અન્વય

विष्णो, नभःस्पृशम् दीप्तम् अनेकवर्णम् व्यात्ताननम् दीप्तविशालनेत्रम् त्वाम् दृष्ट्वा हि प्रव्यथितान्तरात्मा (अहम्) धृतिम् शमम् च न विन्दामि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને પોતાના ભયનો સંકેત આપ્યો હતો; અહીં તે સ્પષ્ટ કહે છે. રૂપ ‘નભઃસ્પૃશ’ છે — આકાશને સ્પર્શે છે, તેની ઊંચાઈની કોઈ સીમા નથી. તે ‘અનેકવર્ણ’ છે — અનેક રંગોથી ઝળહળે છે, જાણે સૃષ્ટિના સર્વ રંગ તેમાંથી જ પ્રગટ થતા હોય. તેનાં મુખ પહોળાં ખુલ્લાં છે, જાણે બધું ગળી જવા તૈયાર હોય, અને નેત્રો અગ્નિ જેવાં ઝળહળે છે.

આ દૃશ્યની અસર — ‘પ્રવ્યથિતાંતરાત્મા’. માત્ર શરીર નહીં, તેનું અંતઃકરણ, તેનું ભીતરી કેન્દ્ર હચમચી ગયું છે. તે કહે છે કે ‘ધૃતિ’ અને ‘શમ’ બંને ખોવાઈ ગયાં છે. ધૃતિ એ ધારણશક્તિ છે જે મનને સ્થિર રાખે છે; શમ એ શાંતિ છે જે મન અને ઇન્દ્રિયોના સંયમથી આવે છે. અઢારમા અધ્યાયમાં ભગવાન ધૃતિના સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ ભેદ સમજાવશે.

‘વિષ્ણો’ સંબોધન અર્થપૂર્ણ છે. ‘વિષ્ણુ’ એટલે સર્વત્ર વ્યાપેલા. જે રૂપે આખું આકાશ ભરી દીધું છે, તેના માટે આ નામ સૌથી યોગ્ય છે. શંકરાચાર્ય તેને વ્યાપનશીલ પરમેશ્વરના અર્થમાં લે છે; રામાનુજ અને મધ્વ માટે એ તેમના આરાધ્ય નારાયણનું જ નામ છે.

આ શ્લોક શીખવે છે કે પરમ સત્યનું અનાવૃત દર્શન પણ, જો મન તેના માટે તૈયાર ન હોય, તો શાંતિને બદલે કંપન આપી શકે. તેથી જ આગળ અર્જુન ભગવાનને સૌમ્ય રૂપ દેખાડવાની પ્રાર્થના કરશે.

સંદર્ભ

તેવીસમા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું કે તે પણ વ્યાકુળ છે; અહીં તે પોતાના ભીતરી કંપન અને ધૈર્ય-શાંતિ ખોવાઈ જવાનું વર્ણન કરે છે. પચીસમા શ્લોકમાં દિશાભ્રમની વાત કરી તે ભગવાનને પ્રસન્ન થવા પ્રાર્થના કરશે.

જીવન-બોધ

કોઈ વિશાળ સત્ય કે મોટા પરિવર્તન સામે મન ડગમગે તે સ્વાભાવિક છે. આવી ક્ષણોમાં ધૈર્ય અને શાંતિ માત્ર પોતાના બળે નહીં, પણ ઈશ્વરના શરણ અને કૃપાથી પાછાં આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

નભઃસ્પૃશ
આકાશને સ્પર્શનાર — અસીમ ઊંચાઈનું સૂચક
ધૃતિ
ધૈર્ય, મનને સ્થિર રાખતી શક્તિ
શમ
મનની શાંતિ અને સંયમ
વિષ્ણુ
સર્વવ્યાપક પરમેશ્વર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક