શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 6

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā .
bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ॥

અર્થ

હે ભારત! (મારામાં) આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, બંને અશ્વિનીકુમારો અને મરુદ્ગણોને જો; અને પહેલાં કદી ન જોયેલાં અનેક આશ્ચર્યોને જો.

શબ્દાર્થ

पश्य – જો
आदित्यान् – (બાર) આદિત્યોને
वसून् – (આઠ) વસુઓને
रुद्रान् – (અગિયાર) રુદ્રોને
अश्विनौ – બંને અશ્વિનીકુમારોને
मरुतः – (ઓગણપચાસ) મરુદ્ગણોને
तथा – તથા
बहूनि – ઘણાં
अदृष्टपूर्वाणि – પહેલાં કદી ન જોયેલાં
आश्चर्याणि – આશ્ચર્યોને
भारत – હે ભરતવંશી (અર્જુન)

અન્વય

हे भारत, आदित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ तथा मरुतः पश्य; बहूनि अदृष्ट-पूर्वाणि आश्चर्याणि पश्य ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને સામાન્ય રીતે પોતાનાં અસંખ્ય રૂપોની વાત કરી; અહીં તેઓ મુખ્ય દેવગણોનાં નામ લે છે. બાર આદિત્યો (અદિતિના પુત્રો, સૂર્યનાં સ્વરૂપો), આઠ વસુઓ (પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ વગેરે પ્રકૃતિના આધારતત્ત્વોના અધિષ્ઠાતા), અગિયાર રુદ્રો (સંહાર અને રૂપાંતરની શક્તિઓ), બે અશ્વિનીકુમારો (દેવોના વૈદ્ય) અને ઓગણપચાસ મરુદ્ગણો (વાયુદેવતા) — આ વૈદિક દેવમંડળનાં મુખ્ય અંગો છે.

આનો અર્થ એ કે વેદો જે દેવતાઓની ઉપાસના કરે છે તે સૌ સ્વતંત્ર સત્તાઓ નથી, પણ એક જ પરમાત્માના શરીરમાં સ્થિત છે. દસમા અધ્યાય (10.21–23)માં ભગવાને કહ્યું હતું ‘આદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું, રુદ્રોમાં શંકર છું, વસુઓમાં અગ્નિ છું’; હવે તેઓ બતાવે છે કે આખેઆખા દેવગણો તેમનામાં સમાયેલા છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે સર્વ દેવતાઓ ભગવાનનું શરીર છે અને તેઓ સૌના અંતર્યામી છે. શંકરાચાર્યના મતે આ સૌ એક જ ઈશ્વરના ઐશ્વર્યની અભિવ્યક્તિઓ છે.

‘અદૃષ્ટપૂર્વાણિ આશ્ચર્યાણિ’ — એવાં આશ્ચર્યો જે પહેલાં કોઈએ જોયાં નથી. શંકરાચાર્ય નોંધે છે કે ન અર્જુને કે ન આ લોકના બીજા કોઈ મનુષ્યે તે પહેલાં જોયાં હતાં. વિશ્વરૂપ માત્ર પરિચિત દેવતાઓનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ કલ્પનાથી પણ પર રહસ્યોનું પ્રગટીકરણ છે, જે આગળના અદ્ભુત દર્શન માટે અર્જુનને તૈયાર કરે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 5ના સામાન્ય આમંત્રણ પછી ભગવાન અહીં વિશિષ્ટ દેવગણોનો ઉલ્લેખ કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ સમગ્ર ચરાચર જગતને પોતાના એક શરીરમાં જોવા કહેશે.

જીવન-બોધ

વિવિધ દેવતાઓ અને શક્તિઓ એક જ પરમાત્માની અભિવ્યક્તિઓ છે; તેથી ઉપાસનાનાં જુદાં સ્વરૂપોમાં વિરોધ નહીં, એકતા જુઓ. જીવનને આશ્ચર્યભાવથી જુઓ — દરરોજ કંઈક નવું, અદૃષ્ટપૂર્વ પ્રગટ થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

આદિત્ય: અદિતિના બાર પુત્રો, સૂર્યનાં સ્વરૂપો
વસુ: પ્રકૃતિના આધારતત્ત્વોના આઠ દેવતા
રુદ્ર: સંહાર અને રૂપાંતરના અગિયાર દેવતા
અશ્વિનીકુમાર: દેવોના જોડિયા વૈદ્ય
મરુત્: વાયુ અને વાવાઝોડાના ઓગણપચાસ દેવતા