શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 29

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्-
तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ .
tathaiva nāśāya viśanti lokāsa- tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ॥

અર્થ

જેમ પતંગિયાં પોતાના જ નાશ માટે અત્યંત વેગથી સળગતા અગ્નિમાં કૂદી પડે છે, તેમ આ સર્વ લોકો પણ પોતાના નાશ માટે ભારે વેગથી આપનાં મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે.

શબ્દાર્થ

यथा – જેમ
प्रदीप्तम् – પ્રજ્વલિત
ज्वलनम् – અગ્નિમાં
पतङ्गाः – પતંગિયાં
विशन्ति – પ્રવેશે છે
नाशाय – નાશ માટે
समृद्धवेगाः – અત્યંત વેગવાળા
तथा एव – તેમ જ
लोकाः – લોકો, પ્રાણીઓ
तव – આપનાં
अपि – પણ
वक्त्राणि – મુખોમાં

અન્વય

यथा पतङ्गाः समृद्धवेगाः नाशाय प्रदीप्तम् ज्वलनम् विशन्ति, तथा एव लोकाः अपि समृद्धवेगाः नाशाय तव वक्त्राणि विशन्ति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં નદીઓની ઉપમા હતી; અહીં અર્જુન બીજી ઉપમા આપે છે — દીવાની જ્યોતમાં કૂદતાં પતંગિયાં. બંને ઉપમાઓમાં સૂક્ષ્મ ભેદ છે. નદીમાં કોઈ ઇચ્છા નથી, તે માત્ર પ્રકૃતિના નિયમથી સમુદ્ર તરફ વહે છે. પતંગિયું તો આકર્ષણથી ખેંચાઈને પોતે જ એ અગ્નિમાં કૂદે છે જે તેને બાળી નાખશે. ‘નાશાય’ શબ્દ બે વાર આવ્યો છે — તેઓ મૃત્યુ ઇચ્છતા નથી, છતાં પોતાના જ મોહથી વિનાશ તરફ દોડે છે.

શંકરાચાર્ય સૂચવે છે કે પહેલી ઉપમા વિવશ થઈને કાળમાં પ્રવેશતા પ્રાણીઓ માટે છે, અને બીજી અવિવેક અને આસક્તિથી પ્રેરાઈને જાતે વિનાશ તરફ દોડતા લોકો માટે. દુર્યોધન અને તેના સાથીઓનું યુદ્ધ તરફ આગળ વધવું બરાબર આવું જ છે — લોભ, અહંકાર અને રાજ્યની તૃષ્ણા તેમને એ અગ્નિ તરફ ખેંચી રહી છે જેમાં તેમનો અંત નિશ્ચિત છે. ‘સમૃદ્ધવેગાઃ’ શબ્દ બતાવે છે કે આસક્ત મન વિનાશ તરફ ધીમે નહીં, ઉત્સાહથી દોડે છે.

આ ચિત્ર માત્ર કુરુક્ષેત્રનું નથી, દરેક યુગના માનવનું છે. ઇન્દ્રિયોના વિષયો દીપશિખાની જેમ ચમકે છે; મન પતંગિયાની જેમ તેમની તરફ ખેંચાય છે અને અંતે દુઃખ જ પામે છે. ગીતા (2.62–63)માં બતાવેલી શૃંખલા — વિષયચિંતનથી સંગ, સંગથી કામ, કામથી ક્રોધ અને અંતે બુદ્ધિનાશ — આ પતંગવૃત્તિનો જ વિસ્તાર છે. વિશ્વરૂપમાં અર્જુન જુએ છે કે આ આકર્ષણ અને વિનાશ પણ ભગવાનના વિરાટ વિધાનની અંદર જ ઘટી રહ્યાં છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 28ની નદી-ઉપમા પછી અર્જુન આ જ દૃશ્ય માટે બીજી ઉપમા આપે છે. આગલા શ્લોકમાં તે ભગવાનને સર્વ લોકોને ગળી જતા અને તેજથી જગતને તપાવતા વર્ણવશે, અને શ્લોક 31માં પૂછશે કે આ ઉગ્રરૂપ કોણ છે.

જીવન-બોધ

જે ચમક તરફ આપણે વિચાર્યા વગર દોડીએ છીએ, તે ઘણી વાર બાળી નાખનાર અગ્નિ હોય છે. વિવેક એટલે આકર્ષણની ક્ષણે થોભીને જોવું કે આ માર્ગ ક્યાં લઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

પતંગ: પતંગિયું — આસક્તિથી વિનાશ તરફ દોડતા જીવનું પ્રતીક
સમૃદ્ધવેગ: અત્યંત વેગવાળું
નાશાય: વિનાશ માટે, પોતાની જ હાનિ તરફ