ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 45

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
तदेव मे दर्शय देव रूपं
प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito.asmi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me .
tadeva me darśaya deva rūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa ॥

અર્થ

પહેલાં કદી ન જોયેલું આ રૂપ જોઈને હું હર્ષિત છું, પણ સાથે મારું મન ભયથી અત્યંત વ્યાકુળ પણ છે. હે દેવ! મને આપનું એ જ (પહેલાનું) રૂપ બતાવો. હે દેવેશ, હે જગન્નિવાસ! પ્રસન્ન થાઓ.

શબ્દાર્થ

  • अदृष्टपूर्वम् – પહેલાં કદી ન જોયેલું
  • हृषितः – હર્ષિત, રોમાંચિત
  • अस्मि – છું
  • दृष्ट्वा – જોઈને
  • भयेन – ભયથી
  • च – અને
  • प्रव्यथितम् – અત્યંત વ્યાકુળ
  • मनः – મન
  • मे – મારું; મને
  • तत् एव – એ જ
  • दर्शय – બતાવો
  • देव – હે દેવ
  • रूपम् – રૂપ
  • प्रसीद – પ્રસન્ન થાઓ
  • देवेश – હે દેવોના સ્વામી
  • जगन्निवास – હે જગતના આશ્રય

અન્વય

अदृष्टपूर्वम् (रूपम्) दृष्ट्वा (अहम्) हृषितः अस्मि, भयेन च मे मनः प्रव्यथितम् । देव, तत् एव रूपम् मे दर्शय । देवेश, जगन्निवास, प्रसीद ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં અર્જુનની મનઃસ્થિતિનું અત્યંત સાચું ચિત્ર છે. એક બાજુ હર્ષ છે — જે રૂપ કોઈએ પહેલાં જોયું નથી (11.47માં ભગવાન પોતે કહેશે ‘યન્મે ત્વદન્યેન ન દૃષ્ટપૂર્વમ્’), તે તેને જોવા મળ્યું; આ પરમ સૌભાગ્ય છે. બીજી બાજુ ભય છે — કાળરૂપ ભગવાનના મુખમાં યોદ્ધાઓનો પ્રવેશ, લોકોનું બળવું, અસીમ તેજ — આ સર્વ તેના મનને હચમચાવી રહ્યું છે.

હર્ષ અને ભયનું આ મિશ્રણ બતાવે છે કે સીમિત માનવમન અસીમના સંપૂર્ણ ઐશ્વર્યને લાંબો સમય ધારણ કરી શકતું નથી. અર્જુને 11.3–4માં પોતે જ વિશ્વરૂપ જોવાની પ્રાર્થના કરી હતી; હવે એ જ દર્શનના ભારથી તે જૂના, પરિચિત રૂપની યાચના કરે છે. આ નિષ્ફળતા નથી, માનવ સ્વભાવનો પ્રામાણિક સ્વીકાર છે.

‘તદેવ રૂપમ્’ — એ જ રૂપ. શંકરાચાર્ય તેને ભગવાનનું પૂર્વનું સૌમ્ય રૂપ માને છે, જે અર્જુનના સખા હતા. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે આ ભગવાનનું સ્વાભાવિક દિવ્ય ચતુર્ભુજ રૂપ છે, જે વસુદેવપુત્રરૂપે અવતર્યું; આગલો શ્લોક આ સ્પષ્ટ કરે છે. ભક્તિની દૃષ્ટિએ અહીં ઊંડું સત્ય છે: ભક્તને અનંત ઐશ્વર્ય કરતાં એ રૂપ વધુ પ્રિય છે જેને તે પ્રેમ કરી શકે, જેની નજીક જઈ શકે.

‘પ્રસીદ’ — પ્રસન્ન થાઓ. 11.25 અને 11.31 પછી આ યાચના ફરી આવે છે. ‘દેવેશ’ અને ‘જગન્નિવાસ’ સંબોધનો 11.25 અને 11.37ને દોહરાવે છે, જાણે અર્જુન કહે છે — આપ સર્વના સ્વામી અને આશ્રય છો; મારા પર પણ કૃપા કરો.

સંદર્ભ

11.41–44ની ક્ષમાયાચના પછી અર્જુન અહીં વિશ્વરૂપ સંકેલી પૂર્વરૂપ બતાવવા પ્રાર્થના કરે છે. આગલા શ્લોક (11.46)માં તે સ્પષ્ટ કરે છે કે તે મુગટ, ગદા અને ચક્રધારી ચતુર્ભુજ રૂપ જોવા ઇચ્છે છે.

જીવન-બોધ

દિવ્ય અનુભવમાં પણ આનંદ અને ભય સાથે આવી શકે, અને પોતાની મર્યાદા સ્વીકારવી શરમની વાત નથી. ઈશ્વર પાસે એ જ માગીએ જે આપણે પ્રેમથી ધારણ કરી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અદૃષ્ટપૂર્વ
પહેલાં કદી ન જોયેલું
પ્રવ્યથિત
અત્યંત વ્યાકુળ, વિચલિત
પ્રસીદ
પ્રસન્ન થાઓ, કૃપા કરો

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક