ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 18

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam .
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣo mato me ॥

અર્થ

આપ જ જાણવા યોગ્ય પરમ અક્ષર (અવિનાશી બ્રહ્મ) છો, આપ જ આ વિશ્વના પરમ આશ્રય છો, આપ જ અવિનાશી અને શાશ્વત ધર્મના રક્ષક છો, અને આપ જ સનાતન પુરુષ છો — એવો મારો નિશ્ચય છે.

શબ્દાર્થ

  • त्वम् – આપ
  • अक्षरम् – અવિનાશી, અક્ષર બ્રહ્મ
  • परमम् – પરમ, સર્વોચ્ચ
  • वेदितव्यम् – જાણવા યોગ્ય
  • त्वम् – આપ
  • अस्य – આ
  • विश्वस्य – વિશ્વના
  • परम् – પરમ, શ્રેષ્ઠ
  • निधानम् – આશ્રય, આધાર, લયનું સ્થાન
  • त्वम् – આપ
  • अव्ययः – અવિનાશી, ક્ષયરહિત
  • शाश्वतधर्मगोप्ता – સનાતન ધર્મના રક્ષક
  • सनातनः – સનાતન, નિત્ય
  • त्वम् – આપ
  • पुरुषः – પુરુષ, પરમ પુરુષ
  • मतः – મનાયા છો
  • मे – મારા વડે, મારા મતમાં

અન્વય

त्वम् परमम् अक्षरम् वेदितव्यम्; त्वम् अस्य विश्वस्य परम् निधानम्; त्वम् अव्ययः शाश्वत-धर्म-गोप्ता; त्वम् सनातनः पुरुषः (इति) मे मतः ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી અર્જુન વર્ણન કરતા હતા કે તેઓ શું જોઈ રહ્યા છે; આ શ્લોકમાં તેઓ એ દર્શન પરથી નિષ્કર્ષ કાઢે છે. ચાર વાર ‘ત્વમ્’ — ‘આપ જ’ — કહીને તેઓ ભગવાનના તત્ત્વની ચાર ઘોષણાઓ કરે છે. આ દર્શનમાંથી જન્મેલો દૃઢ નિશ્ચય છે, તેથી અંતે ‘મતો મે’ — આ મારો મત છે — કહે છે.

પહેલી ઘોષણા: આપ ‘પરમ અક્ષર’ છો, જેને જાણવું એ જ જીવનનું લક્ષ્ય છે (વેદિતવ્ય). ઉપનિષદોમાં અક્ષર બ્રહ્મને જ પરમ જ્ઞેય કહ્યું છે, અને ગીતા 8.3 માં પણ ‘અક્ષરં બ્રહ્મ પરમમ્’ કહ્યું છે. બીજી: આપ આ વિશ્વના ‘પરમ નિધાન’ છો — એ આધાર જેમાં વિશ્વ ટકેલું છે અને પ્રલયમાં જેમાં લીન થાય છે. ગીતા 9.18 માં પણ ભગવાને પોતાને ‘નિધાન’ અને ‘બીજમવ્યયમ્’ કહ્યા હતા.

ત્રીજી: આપ અવ્યય અને ‘શાશ્વતધર્મગોપ્તા’ છો — સનાતન ધર્મના રક્ષક. આ 4.7–8 ના એ વચનની પુષ્ટિ છે કે જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય છે, ત્યારે ભગવાન અવતાર લે છે. ચોથી: આપ ‘સનાતન પુરુષ’ છો, જે 15.18 માં વર્ણવેલા પુરુષોત્તમ તરફ સંકેત કરે છે.

શંકરાચાર્ય ‘અક્ષર’ને પરબ્રહ્મ માને છે, જે મુમુક્ષુઓ માટે જાણવા યોગ્ય છે. રામાનુજાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે ઉપનિષદોનો પ્રતિપાદ્ય પરમાત્મા એ જ ધર્મના રક્ષક સાકાર ભગવાન છે; અર્જુન અહીં શ્રીકૃષ્ણને જ એ પરબ્રહ્મ તરીકે ઓળખે છે. મધ્વાચાર્ય અનુસાર ‘અક્ષર’ અને ‘પુરુષ’ બંને વિષ્ણુનાં જ નામ છે.

સંદર્ભ

અર્જુનની સ્તુતિનો આ શ્લોક વર્ણનમાંથી તત્ત્વ-નિર્ણય તરફનો વળાંક છે. 11.15–17 માં તેમણે રૂપનું વર્ણન કર્યું; અહીં તેની ઓળખ જાહેર કરે છે. પછીના શ્લોકમાં (11.19) તેઓ ફરી વિશ્વરૂપના અનાદિ-અનંત, તેજસ્વી રૂપનું વર્ણન કરશે.

જીવન-બોધ

અનુભવ ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે જ્યારે તે સમજ અને દૃઢ નિશ્ચયમાં ફેરવાય. જે પરમાત્મા વિશ્વનો આધાર અને ધર્મના રક્ષક છે, તેના પર ભરોસો રાખીને આપણે પણ ધર્મના પક્ષે નિર્ભય થઈને ઊભા રહી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અક્ષર
અવિનાશી પરબ્રહ્મ
નિધાન
પરમ આશ્રય; જેમાં વિશ્વ ટકે છે અને લીન થાય છે
શાશ્વતધર્મગોપ્તા
સનાતન ધર્મના રક્ષક
સનાતન પુરુષ
નિત્ય, આદિ પરમ પુરુષ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક