ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 53

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā .
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ॥

અર્થ

જે રીતે તેં મને જોયો છે, તે રીતે હું ન વેદોથી, ન તપથી, ન દાનથી અને ન યજ્ઞથી જોઈ શકાઉં છું.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • अहम् – હું
  • वेदैः – વેદો (ના અધ્યયન)થી
  • न तपसा – ન તપથી
  • न दानेन – ન દાનથી
  • न च इज्यया – અને ન યજ્ઞ-પૂજાથી
  • शक्यः – શક્ય
  • एवंविधः – આવા પ્રકારનો
  • द्रष्टुम् – જોવા માટે
  • दृष्टवान् असि – તેં જોયો છે
  • माम् – મને
  • यथा – જેમ

અન્વય

यथा माम् (त्वम्) दृष्टवान् असि, एवंविधः अहम् न वेदैः, न तपसा, न दानेन, न च इज्यया द्रष्टुम् शक्यः ।

સમજૂતી

આ શ્લોક 11.48ની વાતને ફરી કહે છે, પરંતુ આ વખતે ઉપસંહાર રૂપે અને પછીના શ્લોકના ઉત્તરની તૈયારી માટે. વેદ, તપ, દાન અને ઇજ્યા (યજ્ઞ કે પૂજા) — આ ચાર ધર્મના મુખ્ય સ્તંભો મનાય છે. ભગવાન કહે છે કે તેમાંથી કોઈ પણ પોતે ‘એવંવિધઃ’ — આવા પ્રકારના — મારા દર્શનનું કારણ બની શકતું નથી.

પુનરુક્તિ શાસ્ત્રમાં ભાર મૂકવાનું સાધન છે. ભગવાન ઇચ્છે છે કે અર્જુનના મનમાં આ વાત ઊંડે સુધી બેસી જાય કે તેને જે મળ્યું છે તે કોઈ કર્મકાંડનું ફળ નથી, પરંતુ એક જુદા જ તત્ત્વ — પ્રેમ અને કૃપા — નું પરિણામ છે. ‘યથા દૃષ્ટવાનસિ મામ્’ — જેમ તેં મને જોયો — આ વાક્ય અર્જુનના અનુભવની પ્રામાણિકતા પર મહોર મારે છે.

કેટલાક લોકો આ શ્લોક પરથી એવો નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે વેદ અને યજ્ઞ વ્યર્થ છે, પણ એ ખોટું છે. શંકરાચાર્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે આ સાધનો ચિત્તશુદ્ધિ દ્વારા જ્ઞાન અને ભક્તિ માટે યોગ્યતા ઉત્પન્ન કરે છે; પરંતુ જ્યારે તેને ઈશ્વરપ્રેમથી અલગ કરીને માત્ર ફળપ્રાપ્તિ માટે કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે પરમ દર્શન સુધી પહોંચાડી શકતાં નથી. રામાનુજાચાર્ય મુજબ વેદાધ્યયન વગેરે ત્યારે જ સાર્થક થાય છે જ્યારે તે ભક્તિનાં અંગ બને છે.

આમ આ શ્લોક એક પ્રશ્ન ઊભો કરે છે — જો આમાંથી કોઈથી નહીં, તો પછી કેવી રીતે? અને તેનો ઉત્તર પછીના શ્લોકમાં અત્યંત સ્પષ્ટ અને મધુર રૂપે મળે છે: ‘ભક્ત્યા ત્વનન્યયા’.

સંદર્ભ

11.52માં ભગવાને આ રૂપની દુર્લભતા કહી હતી કે દેવતાઓ પણ તેને જોવા તરસે છે. આ શ્લોક એ સાધનો ગણાવે છે જેનાથી આ દર્શન થતું નથી. પછીનો શ્લોક (11.54) કહેશે કે માત્ર અનન્ય ભક્તિથી જ ભગવાનને જાણી, જોઈ અને તેમનામાં પ્રવેશ કરી શકાય છે.

જીવન-બોધ

ધાર્મિક અનુષ્ઠાન, દાન અને તપ ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે જ્યારે તેની પાછળ પ્રેમ અને સમર્પણ હોય. માત્ર બાહ્ય ક્રિયાઓને જ લક્ષ્ય ન માનો; તેને હૃદયની ભક્તિ સાથે જોડો, ત્યારે જ તે ઈશ્વર સુધી પહોંચાડનારી બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઇજ્યા
યજ્ઞ, પૂજા કે આરાધના
તપ
સંયમ અને કઠોર સાધના
એવંવિધ
આવા પ્રકારનું; અહીં અર્જુને જોયેલું ભગવાનનું દિવ્ય સ્વરૂપ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક