ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 40

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते
नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं
सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste namo.astu te sarvata eva sarva .
anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato.asi sarvaḥ ॥

અર્થ

હે સર્વસ્વરૂપ! આપને આગળથી નમસ્કાર, પાછળથી નમસ્કાર, સર્વ બાજુથી આપને નમસ્કાર હો. હે અનંત સામર્થ્યવાળા! આપ અપાર પરાક્રમી છો અને સર્વને પૂર્ણપણે વ્યાપી રહ્યા છો, તેથી આપ જ સર્વ છો.

શબ્દાર્થ

  • नमः – નમસ્કાર
  • पुरस्तात् – આગળથી
  • अथ – અને
  • पृष्ठतः – પાછળથી
  • ते – આપને
  • अस्तु – હો
  • सर्वतः एव – સર્વ બાજુથી જ
  • सर्व – હે સર્વસ્વરૂપ
  • अनन्तवीर्य – હે અનંત શક્તિવાળા
  • अमितविक्रमः – અપરિમિત પરાક્રમવાળા
  • त्वम् – આપ
  • सर्वम् – સર્વને
  • समाप्नोषि – સંપૂર્ણ વ્યાપો છો
  • ततः – તેથી
  • असि – છો
  • सर्वः – સર્વરૂપ

અન્વય

सर्व, ते पुरस्तात् नमः, अथ पृष्ठतः (नमः), ते सर्वतः एव नमः अस्तु । अनन्तवीर्य अमितविक्रमः त्वम् सर्वम् समाप्नोषि, ततः (त्वम्) सर्वः असि ।

સમજૂતી

વિશ્વરૂપ કોઈ એક દિશામાં નથી; અર્જુન જ્યાં જુએ ત્યાં ભગવાન જ છે. તેથી તેના નમસ્કાર પણ દિશાથી બંધાયેલા નથી — આગળથી, પાછળથી, સર્વ બાજુથી. મુંડક ઉપનિષદ આ જ અનુભવ કહે છે: ‘બ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ બ્રહ્મ પશ્ચાત્’ — આગળ પણ બ્રહ્મ, પાછળ પણ બ્રહ્મ.

‘અનંતવીર્ય’ અને ‘અમિતવિક્રમ’ વચ્ચે ટીકાકારો સૂક્ષ્મ ભેદ દર્શાવે છે: વીર્ય આંતરિક સામર્થ્ય છે અને વિક્રમ એ સામર્થ્યનો બાહ્ય પ્રયોગ, પરાક્રમ. ભગવાનની શક્તિ પણ અનંત છે અને તેની અભિવ્યક્તિ પણ અપાર. યુદ્ધભૂમિ પર ઊભેલા યોદ્ધા અર્જુન માટે આ શબ્દોનો વિશેષ અર્થ છે — તે પોતે પરાક્રમી છે, પણ હવે તેને સર્વ પરાક્રમ ભગવાનનું જ દેખાય છે.

અંતિમ તર્ક અત્યંત મહત્ત્વનો છે: ‘સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઃ’ — આપ સર્વને વ્યાપો છો, તેથી આપ સર્વ છો. શંકરાચાર્ય સોના અને ઘરેણાંનું દૃષ્ટાંત આપે છે — સોનું દરેક ઘરેણામાં વ્યાપ્ત છે અને ઘરેણાં સોનાથી ભિન્ન નથી; તેમ જગત ભગવાનથી ભિન્ન નથી. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન આત્મારૂપે સર્વમાં વ્યાપ્ત છે અને સર્વ તેમનું શરીર છે, તેથી સર્વ-વિશિષ્ટ ભગવાનને ‘સર્વ’ કહ્યા છે. મધ્વાચાર્ય ‘સર્વ’ને ભગવાનની પૂર્ણતાનું નામ ગણે છે.

આમ 7.19નું ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’ અહીં એક જ પ્રણામમાં સમાઈ જાય છે.

સંદર્ભ

11.39માં હજાર વાર નમસ્કાર કર્યા પછી અહીં અર્જુન સર્વ દિશાઓથી નમસ્કાર કરતાં સ્તુતિના દાર્શનિક શિખરે — ‘તતોઽસિ સર્વઃ’ — પહોંચે છે. તરત પછી (11.41) તેનો સ્વર બદલાય છે અને તે પોતાના પૂર્વ વર્તન માટે પશ્ચાત્તાપ કરે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર કોઈ એક દિશા, મંદિર કે સમય સુધી સીમિત નથી. જ્યારે આપણે દરેક બાજુ તેમને જ જોવા લાગીએ, ત્યારે આખું જીવન જ પ્રણામ બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અનંતવીર્ય
અનંત આંતરિક સામર્થ્યવાળા
અમિતવિક્રમ
અપરિમિત પરાક્રમવાળા
સર્વ
સર્વને વ્યાપતા હોવાથી સર્વરૂપ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક