ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 38

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्-
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇasa- tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam .
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ॥

અર્થ

આપ આદિદેવ અને સનાતન પુરુષ છો; આપ આ વિશ્વના પરમ આશ્રય છો. આપ જ જાણનાર, જાણવા યોગ્ય અને પરમ ધામ છો. હે અનંતરૂપ! આખું વિશ્વ આપનાથી વ્યાપ્ત છે.

શબ્દાર્થ

  • त्वम् – આપ
  • आदिदेवः – આદિ દેવ, સૌ દેવોથી પહેલા
  • पुरुषः – પુરુષ, ચેતન તત્ત્વ
  • पुराणः – પુરાતન, સનાતન
  • अस्य – આ
  • विश्वस्य – વિશ્વના
  • परम् – પરમ
  • निधानम् – આશ્રય, લયસ્થાન
  • वेत्ता – જાણનાર
  • असि – છો
  • वेद्यम् – જાણવા યોગ્ય
  • धाम – ધામ, પરમ પદ
  • त्वया – આપના વડે
  • ततम् – વ્યાપ્ત
  • विश्वम् – વિશ્વ
  • अनन्तरूप – હે અનંત રૂપવાળા

અન્વય

त्वम् आदिदेवः पुराणः पुरुषः, त्वम् अस्य विश्वस्य परम् निधानम्, (त्वम्) वेत्ता वेद्यम् च परम् धाम च असि । अनन्तरूप, त्वया विश्वम् ततम् ।

સમજૂતી

સ્તુતિ હવે વધુ ઊંચા સ્વરે ઊઠે છે. ‘આદિદેવ’ — આપ સર્વ દેવોથી પહેલાં છો, કારણ કે અર્જુન બધા દેવોને આપના જ શરીરમાં પ્રગટ થતા જુએ છે. ‘પુરાણઃ પુરુષઃ’ — આપ એ પુરાતન પુરુષ છો જે સૃષ્ટિના આરંભ પહેલાં પણ હતા; પુરુષનો એક અર્થ છે ‘પુરિ શેતે’ — જે શરીરરૂપી નગરમાં વસે છે.

‘પરં નિધાનમ્’ — નિધાન એટલે જ્યાં ખજાનો સાચવીને રખાય. પ્રલય સમયે આખું જગત આપનામાં જ લીન થઈને વિશ્રામ કરે છે, તેથી આપ વિશ્વના પરમ નિધાન છો. શંકરાચાર્ય આ શબ્દને પ્રલયકાળના લયસ્થાન તરીકે સમજાવે છે.

‘વેત્તાસિ વેદ્યં ચ’ — આપ જ જ્ઞાતા છો અને આપ જ જ્ઞેય. અદ્વૈત દૃષ્ટિએ આ ઊંડો સંકેત છે કે જે ચેતના સર્વને જાણે છે, તે જ અંતે જાણવા યોગ્ય પરમ તત્ત્વ છે; ઉપનિષદ પૂછે છે — જાણનારને કોના વડે જાણી શકાય? રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન સર્વજ્ઞ છે અને વેદાંત દ્વારા જાણવા યોગ્ય એકમાત્ર વિષય પણ તેઓ જ છે. ‘પરં ધામ’ — એ પરમ પદ, જ્યાં પહોંચ્યા પછી પાછા ફરવાનું રહેતું નથી (8.21, 15.6).

અંતે ‘ત્વયા તતં વિશ્વમ્’ — 9.4માં ભગવાને કહ્યું હતું ‘મયા તતમિદં સર્વમ્’; હવે અર્જુન એ જ સત્ય પોતાના અનુભવથી કહે છે. ‘અનંતરૂપ’ સંબોધન તેની સામે ફેલાયેલા અસીમ રૂપ તરફ સંકેત કરે છે.

સંદર્ભ

વિશ્વરૂપ-સ્તુતિમાં 11.37 પછીનો આ શ્લોક ભગવાનની સર્વકારણતા અને સર્વવ્યાપકતાનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (11.39)માં અર્જુન ભગવાનને વાયુ, યમ, અગ્નિ વગેરે દેવોરૂપે જોઈ વારંવાર નમસ્કાર કરે છે.

જીવન-બોધ

આપણી અંદર જે જાણનાર છે, તે જ પરમ જાણવા યોગ્ય પણ છે. બધું એ એક તત્ત્વથી વ્યાપ્ત છે એ સ્મરણ ભટકતા મનને સ્થિરતા અને આશ્વાસન આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

આદિદેવ
સર્વ દેવોના મૂળ દેવ
પુરાણ પુરુષ
સનાતન, સૌથી પુરાતન ચેતન પુરુષ
નિધાન
આશ્રય, જેમાં સર્વ લીન થાય છે
પરમ ધામ
પરમ પદ, અંતિમ લક્ષ્ય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક