શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 36

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyate ca .
rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે હૃષીકેશ! એ યોગ્ય જ છે કે આપના કીર્તનથી આખું જગત હર્ષિત થાય છે અને આપમાં અનુરાગ પામે છે; ભયભીત રાક્ષસો સર્વ દિશાઓમાં ભાગી રહ્યા છે અને સિદ્ધોના સર્વ સમુદાયો આપને નમસ્કાર કરે છે.

શબ્દાર્થ

स्थाने – યોગ્ય જ છે
हृषीकेश – હે ઇન્દ્રિયોના સ્વામી
तव – આપના
प्रकीर्त्या – કીર્તનથી, મહિમાગાનથી
जगत् – જગત
प्रहृष्यति – અત્યંત હર્ષિત થાય છે
अनुरज्यते – અનુરાગ પામે છે
च – અને
रक्षांसि – રાક્ષસો
भीतानि – ભયભીત થઈને
दिशः – દિશાઓમાં
द्रवन्ति – ભાગે છે
सर्वे – સર્વ
नमस्यन्ति – નમસ્કાર કરે છે
सिद्धसङ्घाः – સિદ્ધોના સમૂહો

અન્વય

अर्जुनः उवाच — हृषीकेश, तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यति अनुरज्यते च (इति) स्थाने; भीतानि रक्षांसि दिशः द्रवन्ति, सर्वे सिद्धसङ्घाः च नमस्यन्ति ।

સમજૂતી

અહીંથી અર્જુનની એ સ્તુતિ શરૂ થાય છે જે શ્લોક 46 સુધી ચાલે છે. તેનો પહેલો શબ્દ જ ધ્યાન ખેંચે છે — ‘સ્થાને’, એટલે કે આ સર્વથા યોગ્ય છે. અર્જુન હવે ભગવાનનું રૂપ જોઈને માત્ર ભયભીત નથી, પણ સમજી ગયો છે કે જે થઈ રહ્યું છે તે યોગ્ય છે. જે પરમેશ્વર સૌનો આદિ, આધાર અને અંત છે, તેમના મહિમાના કીર્તનથી જગત આનંદિત થાય અને તેમનામાં અનુરાગ કરે એ સ્વાભાવિક જ છે.

અર્જુન ભગવાનને ‘હૃષીકેશ’ કહે છે — ઇન્દ્રિયોના સ્વામી. શ્લોકમાં બે વિરોધી પ્રતિક્રિયાઓનું ચિત્ર છે: એક બાજુ જગત અને સિદ્ધગણ હર્ષ, પ્રેમ અને નમસ્કારથી ભરેલા છે; બીજી બાજુ રાક્ષસો ભયથી દિશાઓમાં ભાગે છે. એક જ ભગવાન સજ્જનો માટે આનંદનો સ્રોત અને દુષ્ટો માટે ભયનું કારણ છે. ગીતા (4.8)માં કહ્યું હતું — ‘પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્’; આ શ્લોક તેનું જ દૃશ્ય રૂપ છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન સર્વાત્મા અને સર્વ ભૂતોના સુહૃદ છે, તેથી તેમના કીર્તનથી હર્ષ થવો યોગ્ય છે; અને તેઓ ધર્મના રક્ષક છે, તેથી અધર્મીઓ તેમનાથી ડરે છે.

રામાનુજાચાર્ય આ શ્લોકમાં અર્જુનની દૃષ્ટિનું પરિવર્તન જુએ છે — હવે તે ભગવાનના ઉગ્ર રૂપમાં પણ તેમની કરુણા અને કલ્યાણકારી સ્વભાવને ઓળખવા લાગ્યો છે. મધ્વાચાર્ય મુજબ ‘સ્થાને’ શબ્દ સ્થાપે છે કે ભગવાનની સ્તુતિ જ સર્વોત્તમ છે, કારણ કે તેઓ જ સર્વોત્તમ છે. ભયથી સ્તુતિ તરફની આ યાત્રા જ ભક્તિનો માર્ગ છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 35માં સંજયે કહ્યું કે અર્જુન ધ્રૂજતો, ગદ્ગદ વાણીથી ફરી બોલ્યો. અહીંથી અર્જુનની સ્તુતિ (શ્લોક 36–46) શરૂ થાય છે, જેમાં તે ભગવાનનો મહિમા ગાય છે, જૂના સખાભાવની ધૃષ્ટતા માટે ક્ષમા માગે છે અને અંતે સૌમ્ય ચતુર્ભુજ રૂપ બતાવવાની પ્રાર્થના કરે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરનું નામ સજ્જનોના હૃદયમાં આનંદ ભરે છે અને દુષ્ટ વૃત્તિઓને ભગાડે છે. પોતાની અંદરના ‘રાક્ષસો’ — ભય, ક્રોધ, લોભ — ને દૂર કરવાનો સરળ ઉપાય ભગવાનનું પ્રેમપૂર્ણ સ્મરણ અને કીર્તન છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્થાને: યોગ્ય જ — સ્તુતિનો આરંભિક શબ્દ
હૃષીકેશ: ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — શ્રીકૃષ્ણ
પ્રકીર્તિ: મહિમાનું ગાન, કીર્તન
સિદ્ધસંઘ: સિદ્ધ મહાપુરુષોના સમૂહો