શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 23

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं
महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam .
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ॥

અર્થ

હે મહાબાહો! આપના અનેક મુખો અને નેત્રોવાળા, અનેક ભુજાઓ, જાંઘો અને પગોવાળા, અનેક ઉદરોવાળા તથા અનેક વિકરાળ દાઢોથી ભયાનક આ મહાન રૂપને જોઈને સર્વ લોકો વ્યાકુળ થઈ રહ્યા છે, અને તે જ રીતે હું પણ.

શબ્દાર્થ

रूपम् – રૂપને
महत् – મહાન, વિશાળ
ते – આપના
बहुवक्त्रनेत्रम् – અનેક મુખો અને નેત્રોવાળા
महाबाहो – હે મહાબાહુ
बहुबाहूरुपादम् – અનેક ભુજાઓ, જાંઘો અને પગોવાળા
बहूदरम् – અનેક ઉદરોવાળા
बहुदंष्ट्राकरालम् – અનેક દાઢોથી વિકરાળ
दृष्ट्वा – જોઈને
लोकाः – સર્વ લોકો
प्रव्यथिताः – અત્યંત વ્યાકુળ
तथा – તે જ રીતે
अहम् – હું (પણ)

અન્વય

महाबाहो, ते बहुवक्त्रनेत्रम् बहुबाहूरुपादम् बहूदरम् बहुदंष्ट्राकरालम् महत् रूपम् दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः, तथा अहम् (अपि) ।

સમજૂતી

અહીંથી અર્જુનના સ્વરમાં સ્પષ્ટ ફેરફાર આવે છે. અત્યાર સુધી તે બીજાઓના પ્રતિભાવ કહેતો હતો — દેવતાઓ વિસ્મિત છે, ઋષિઓ સ્તુતિ કરે છે, લોકો વ્યથિત છે. આ શ્લોકના અંતે તે પહેલી વાર પોતાને પણ સામેલ કરે છે — ‘તથાહમ્’ — હું પણ એમ જ વ્યાકુળ છું. જે વીરે ભગવાન શિવ સાથે પણ યુદ્ધ કર્યું હતું, તે આજે ભય સ્વીકારે છે.

રૂપનું વર્ણન હવે અંગે અંગે ‘બહુ’ — અનેકતા — પર કેન્દ્રિત છે: અનેક મુખ, નેત્ર, ભુજા, જાંઘ, પગ, ઉદર અને દાઢ. પુરુષસૂક્તનો ‘સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્’ અહીં જીવંત બને છે. સર્વ પ્રાણીઓનાં મુખ અને અંગો એક જ પરમાત્માનાં છે — અદ્વૈત મુજબ એક જ આત્મા સર્વ શરીરોમાં પ્રગટ છે, અને વિશિષ્ટાદ્વૈત મુજબ સમગ્ર જગત ભગવાનનું શરીર છે.

પણ ‘બહુદંષ્ટ્રાકરાલ’ — વિકરાળ દાઢો — સંકેત આપે છે કે આ કાળનું રૂપ પણ છે, જે સર્વને ગળી જાય છે. બત્રીસમા શ્લોકમાં ‘કાલોઽસ્મિ’ની ઘોષણાથી આ સ્પષ્ટ થશે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે અર્જુન અહીં ભગવાનને ‘મહાબાહો’ કહે છે — જે સંબોધન સામાન્ય રીતે શ્રીકૃષ્ણ અર્જુન માટે વાપરે છે. ભયની ક્ષણે પણ તે અનંત ભુજાઓવાળા ભગવાનને એ જ પરિચિત શબ્દથી પોકારે છે, જાણે પોતાના સખાને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરતો હોય.

સંદર્ભ

બાવીસમા શ્લોક સુધી અર્જુન દિવ્ય ગણોના પ્રતિભાવ વર્ણવતો હતો; આ શ્લોકમાં તે પહેલી વાર પોતાનો ભય સ્વીકારે છે. ચોવીસમા શ્લોકમાં તે કહેશે કે તેનું ધૈર્ય અને શાંતિ બંને ખોવાઈ ગયાં છે.

જીવન-બોધ

સાચું સાહસ ભયને નકારવામાં નહીં, પણ પ્રામાણિકપણે સ્વીકારવામાં છે. પોતાની મર્યાદા ઓળખીએ ત્યારે જ પરમ શક્તિના શરણનો માર્ગ ખૂલે છે.

મુખ્ય શબ્દો

બહુવક્ત્રનેત્ર: અનેક મુખો અને નેત્રોવાળું
દંષ્ટ્રાકરાલ: દાઢોથી વિકરાળ
મહાબાહુ: વિશાળ ભુજાઓવાળા — શક્તિસૂચક સંબોધન
પ્રવ્યથિત: અત્યંત વ્યાકુળ