ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 52

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama .
devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — મારું જે આ રૂપ તેં જોયું છે, તેનું દર્શન અત્યંત દુર્લભ છે. દેવતાઓ પણ આ રૂપના દર્શનની સદા અભિલાષા રાખે છે.

શબ્દાર્થ

  • सुदुर्दर्शम् – જેનું દર્શન અત્યંત કઠિન છે
  • इदम् – આ
  • रूपम् – રૂપ
  • दृष्टवान् असि – તેં જોયું છે
  • यत् – જે
  • मम – મારું
  • देवाः – દેવતાઓ
  • अपि – પણ
  • अस्य – આ
  • रूपस्य – રૂપના
  • नित्यम् – સદા
  • दर्शनकाङ्क्षिणः – દર્શનની આકાંક્ષા રાખનારા

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — मम यत् इदम् रूपम् (त्वम्) दृष्टवान् असि, (तत्) सुदुर्दर्शम्; देवाः अपि अस्य रूपस्य नित्यम् दर्शनकाङ्क्षिणः (सन्ति) ।

સમજૂતી

અર્જુન શાંત થયા પછી ભગવાન તેને કહે છે કે તેને કેટલો અસાધારણ અનુગ્રહ પ્રાપ્ત થયો છે. ‘સુદુર્દર્શમ્’ — માત્ર ‘દુર્દર્શ’ નહીં, ‘સુ-દુર્દર્શ’ એટલે કે અત્યંત મુશ્કેલીથી દેખાય તેવું. દેવતાઓ, જેમની પાસે દિવ્ય શક્તિઓ અને દીર્ઘ આયુષ્ય છે, તેઓ પણ આ રૂપના દર્શન માટે ‘નિત્યમ્’ — હંમેશાં — ઝંખે છે, છતાં તેમને તે સુલભ નથી.

પ્રશ્ન થાય કે ‘આ રૂપ’ કયું — વિશ્વરૂપ કે હમણાં દેખાતું ચતુર્ભુજ/માનવીય રૂપ? શંકરાચાર્ય તેને મુખ્યત્વે અર્જુને હમણાં જોયેલા વિશ્વરૂપ સાથે જોડે છે. રામાનુજાચાર્ય અને ઘણા વૈષ્ણવ આચાર્યો તેને ભગવાનના ચતુર્ભુજ દિવ્ય રૂપ સાથે પણ જોડે છે, જે ભક્તોનું પરમ ધ્યેય છે. બંને દૃષ્ટિમાં ભાવ એક જ છે — ભગવાનનું યથાર્થ દર્શન પરમ દુર્લભ છે.

દેવતાઓનું ઉદાહરણ એટલા માટે આપ્યું છે કે માણસ એવું ન માને કે ઊંચી પદવી કે શક્તિ આપોઆપ ઈશ્વરદર્શન કરાવી દે છે. સ્વર્ગનું ઐશ્વર્ય પણ ભોગની ભૂમિ છે; ત્યાં પણ ઈશ્વરનો સાક્ષાત્કાર માત્ર ભક્તિ અને કૃપાથી જ થાય છે.

આ શ્લોક પછીના બે શ્લોકોની ભૂમિકા છે. પહેલાં ભગવાન દુર્લભતા કહે છે (11.52), પછી સાધનોની અપૂરતાતા (11.53) અને અંતે એકમાત્ર ઉપાય — અનન્ય ભક્તિ (11.54). આ ક્રમથી અર્જુન અને આપણા સૌ માટે સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈશ્વર સુધી પહોંચવાનો માર્ગ પ્રેમ છે.

સંદર્ભ

11.51માં અર્જુને કહ્યું કે તે ફરી સ્વસ્થચિત્ત થયો છે. હવે ભગવાન અધ્યાયનો ઉપસંહાર શરૂ કરતાં આ દર્શનની દુર્લભતા કહે છે. પછીના શ્લોક (11.53)માં તેઓ ફરી કહેશે કે વેદ, તપ, દાન કે યજ્ઞથી આ દર્શન શક્ય નથી.

જીવન-બોધ

આપણને મળેલા આધ્યાત્મિક અનુભવ કે અવસરનું મૂલ્ય ઓળખો — જેને દેવતાઓ પણ ઝંખે છે, તે કૃપાથી મળી શકે છે. સૌભાગ્યને ગર્વનું નહીં, સાધના અને કૃતજ્ઞતાનું કારણ બનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

સુદુર્દર્શ
અત્યંત મુશ્કેલીથી દેખાય તેવું
દર્શનકાંક્ષી
દર્શનની તીવ્ર અભિલાષા રાખનાર
દેવ
સ્વર્ગના દિવ્ય જીવો, જે પોતે પણ ભગવાનના દર્શનને ઝંખે છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક