શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 34

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān .
mayā hatāṃstvaṃ jahi mavyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ॥

અર્થ

દ્રોણ, ભીષ્મ, જયદ્રથ, કર્ણ તથા બીજા પણ વીર યોદ્ધાઓ, જે મારા વડે પહેલેથી હણાયેલા છે, તેમને તું હણ. વ્યથિત ન થા; યુદ્ધ કર, તું રણમાં શત્રુઓને અવશ્ય જીતીશ.

શબ્દાર્થ

द्रोणम् – દ્રોણાચાર્યને
च – અને
भीष्मम् – ભીષ્મ પિતામહને
जयद्रथम् – જયદ્રથને
कर्णम् – કર્ણને
तथा – તથા
अन्यान् – બીજા
अपि – પણ
योधवीरान् – વીર યોદ્ધાઓને
मया – મારા વડે
हतान् – હણાયેલા
त्वम् – તું
जहि – હણ
मा व्यथिष्ठाः – વ્યથિત ન થા, ડર નહીં
युध्यस्व – યુદ્ધ કર
जेता असि – તું જીતનાર છે, જીતીશ
रणे – રણમાં
सपत्नान् – શત્રુઓને

અન્વય

मया हतान् द्रोणम् च भीष्मम् च जयद्रथम् च कर्णम् तथा अन्यान् अपि योधवीरान् त्वम् जहि; मा व्यथिष्ठाः; युध्यस्व; रणे सपत्नान् जेता असि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન સામાન્ય વાતને વિશિષ્ટ બનાવે છે. તેમણે કહ્યું હતું કે બધા યોદ્ધાઓ પહેલેથી હણાયેલા છે; હવે તેઓ નામ લઈને કહે છે — દ્રોણ, ભીષ્મ, જયદ્રથ, કર્ણ. આ એ જ નામો છે જે અર્જુનના મનમાં સૌથી વધુ ભય કે સંકોચ જગાવતાં હતાં. દ્રોણ તેના ગુરુ હતા, દિવ્યાસ્ત્રોના જ્ઞાતા; ભીષ્મ પૂજ્ય પિતામહ હતા, જેમને ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન હતું; જયદ્રથને પિતા પાસેથી વર હતો કે જે તેનું માથું ભૂમિ પર પાડે તેના માથાના પણ ટુકડા થઈ જાય; અને કર્ણ પાસે ઇન્દ્રે આપેલી અમોઘ શક્તિ હતી, તે અર્જુનનો સમોવડિયો પ્રતિસ્પર્ધી હતો.

શંકરાચાર્ય અને અન્ય ટીકાકારો આ જ કારણ આપે છે કે ભગવાને ખાસ આ ચારનાં નામ લીધાં — કારણ કે તેમને જ અજેય કે અવધ્ય માનવામાં આવતા હતા. ભગવાન કહે છે — ‘મયા હતાન્’, આ પણ મારા વડે હણાયેલા છે. અર્જુનનો ભય બે પ્રકારનો હતો: ગુરુજનોને મારવાનો પાપભય, અને તેમને ન જીતી શકવાની આશંકા. ‘મા વ્યથિષ્ઠાઃ’ બંનેનો ઉત્તર છે. જ્યારે કર્તા સ્વયં ભગવાન છે, ત્યારે પાપનો બોજ અર્જુનના અહંકાર પર નથી, અને પરાજયની શક્યતા પણ નથી.

રામાનુજાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે ભગવાનનો સંકલ્પ જ આ યોદ્ધાઓના અંતનું કારણ છે, તેથી અર્જુને ગુરુવધ કે બંધુવધનો શોક કરવો ન જોઈએ. અંતે ‘યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્’ — યુદ્ધ કર, તું જીતીશ — એ આશ્વાસન પણ છે અને આદેશ પણ. ગીતા (2.37)માં પણ કહ્યું હતું કે હણાઈશ તો સ્વર્ગ પામીશ, જીતીશ તો પૃથ્વી ભોગવીશ; પણ હવે વિજયનું નિશ્ચિત વચન સ્વયં વિશ્વરૂપ ભગવાન આપી રહ્યા છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 33માં ભગવાને અર્જુનને નિમિત્ત બનવા કહ્યું. અહીં તેઓ અજેય મનાતા મુખ્ય યોદ્ધાઓનાં નામ લઈને એ જ વાત પાકી કરે છે અને વિજયનું આશ્વાસન આપે છે. આગલા શ્લોકમાં સંજય કહેશે કે આ સાંભળીને અર્જુન ધ્રૂજતો, હાથ જોડીને ફરી બોલ્યો.

જીવન-બોધ

આપણા જીવનના ‘ભીષ્મ અને દ્રોણ’ — જે અવરોધો સૌથી અજેય લાગે છે — તે પણ ઈશ્વરના વિધાનથી પર નથી. ધર્મના માર્ગે અડગ રહો, ભય છોડો; સાચું કરવાની હિંમત જ અડધો વિજય છે.

મુખ્ય શબ્દો

મા વ્યથિષ્ઠાઃ: વ્યથિત ન થા — ભય અને શોક બંનેનો નિષેધ
સપત્ન: પ્રતિસ્પર્ધી, શત્રુ
યોધવીર: શ્રેષ્ઠ વીર યોદ્ધો