શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 9

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ .
darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ॥

અર્થ

સંજય બોલ્યા — હે રાજન્! આમ કહીને મહાયોગેશ્વર શ્રીહરિએ પછી અર્જુનને પોતાનું પરમ ઐશ્વર્યમય રૂપ બતાવ્યું.

શબ્દાર્થ

एवम् – આ પ્રમાણે
उक्त्वा – કહીને
ततः – ત્યાર પછી
राजन् – હે રાજન્ (ધૃતરાષ્ટ્ર)
महायोगेश्वरः – મહાન યોગેશ્વર, યોગીઓના પરમ સ્વામી
हरिः – હરિ, પાપ અને દુઃખ હરનાર ભગવાન
दर्शयामास – બતાવ્યું
पार्थाय – પૃથાપુત્ર અર્જુનને
परमम् – પરમ, સર્વોચ્ચ
रूपम् – રૂપ
ऐश्वरम् – ઈશ્વરીય, ઐશ્વર્યયુક્ત

અન્વય

सञ्जयः उवाच — राजन्, एवम् उक्त्वा ततः महा-योग-ईश्वरः हरिः पार्थाय परमम् ऐश्वरम् रूपम् दर्शयामास ।

સમજૂતી

અહીં કથાનો દોર સંજયના હાથમાં આવે છે. અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણનો સંવાદ ક્ષણભર અટકે છે, અને સંજય — જેઓ પોતે વ્યાસજીએ આપેલી દિવ્ય દૃષ્ટિથી આ બધું જોઈ રહ્યા છે — ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે પછી શું થયું. વિશ્વરૂપનું વર્ણન અર્જુન પહેલાં સંજયના મુખે શરૂ થાય છે (11.9–14), જેથી આ દૃશ્ય બે દિવ્ય દૃષ્ટિઓ — અર્જુન અને સંજય — દ્વારા પ્રમાણિત થાય છે.

‘મહાયોગેશ્વરઃ હરિઃ’ — આ વિશેષણ વિચારપૂર્વક પસંદ કરાયું છે. ચોથા શ્લોકમાં અર્જુને તેમને ‘યોગેશ્વર’ કહ્યા હતા; હવે સંજય તેમને ‘મહાયોગેશ્વર’ કહે છે, કારણ કે તેઓ જે કાર્ય કરવાના છે તે કોઈ યોગીની શક્તિથી પર છે. ‘હરિ’ નામનો અર્થ છે જે હરી લે — ભક્તોનાં પાપ, દુઃખ અને અજ્ઞાનને હરનાર. અર્જુનનો મોહ હરનાર એ જ છે.

‘દર્શયામાસ’ — બતાવ્યું. ભગવાને પહેલાં દિવ્ય ચક્ષુ આપ્યું, પછી રૂપ બતાવ્યું; પહેલાં પાત્રતા આપી, પછી દર્શન. શંકરાચાર્ય અને રામાનુજાચાર્ય બંને સંમત છે કે આ દર્શન ભગવાનની પોતાની ઇચ્છા અને કૃપાથી થયું.

સંજયનું ‘રાજન્’ સંબોધન પણ અર્થપૂર્ણ છે. ધૃતરાષ્ટ્ર અંધ છે — શરીરથી અને મોહથી પણ. સંજય જાણે સંકેત કરે છે કે જે કૃષ્ણની સામે આપના પુત્રો લડી રહ્યા છે તેઓ સાક્ષાત્ પરમેશ્વર છે. પરંતુ દિવ્ય દૃષ્ટિ વિના આ સત્ય ધૃતરાષ્ટ્રના હૃદય સુધી પહોંચતું નથી.

સંદર્ભ

શ્લોક 8માં ભગવાને અર્જુનને દિવ્ય ચક્ષુ આપ્યાં. અહીં સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે ત્યારે ભગવાને પોતાનું પરમ રૂપ બતાવ્યું. આગળના શ્લોકો (11.10–14)માં સંજય એ વિરાટ રૂપનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર પહેલાં આપણને યોગ્ય બનાવે છે, પછી સત્ય પ્રગટ કરે છે; તમારી તૈયારી પર ધ્યાન આપો, પરિણામ તેમના પર છોડો. મોહથી અંધ મન સામે રહેલું સત્ય પણ જોઈ શકતું નથી — તેથી આસક્તિમાંથી મુક્ત થવાનો પ્રયત્ન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

મહાયોગેશ્વર: સર્વ યોગીઓ અને યોગશક્તિઓના પરમ સ્વામી
હરિ: પાપ, દુઃખ અને અજ્ઞાન હરનાર — ભગવાન વિષ્ણુ/કૃષ્ણનું નામ
પરમ ઐશ્વર રૂપ: સર્વોચ્ચ ઈશ્વરીય રૂપ — વિશ્વરૂપ