ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 33

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham .
mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin ॥

અર્થ

તેથી તું ઊભો થા, યશ પ્રાપ્ત કર અને શત્રુઓને જીતીને સમૃદ્ધ રાજ્ય ભોગવ. આ સૌ તો મારા વડે પહેલેથી જ હણાઈ ચૂક્યા છે; હે સવ્યસાચી! તું માત્ર નિમિત્ત બન.

શબ્દાર્થ

  • तस्मात् – તેથી
  • त्वम् – તું
  • उत्तिष्ठ – ઊભો થા
  • यशः – યશ, કીર્તિ
  • लभस्व – પ્રાપ્ત કર
  • जित्वा – જીતીને
  • शत्रून् – શત્રુઓને
  • भुङ्क्ष्व – ભોગવ
  • राज्यम् – રાજ્ય
  • समृद्धम् – સમૃદ્ધ
  • मया – મારા વડે
  • एव – જ
  • एते – આ સૌ
  • निहताः – હણાયેલા
  • पूर्वम् – પહેલેથી
  • निमित्तमात्रम् – માત્ર નિમિત્ત, સાધન
  • भव – બન
  • सव्यसाचिन् – હે સવ્યસાચી — ડાબા હાથે પણ બાણ ચલાવવામાં નિપુણ અર્જુન

અન્વય

तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ, यशः लभस्व, शत्रून् जित्वा समृद्धम् राज्यम् भुङ्क्ष्व; एते मया एव पूर्वम् एव निहताः; सव्यसाचिन्, (त्वम्) निमित्तमात्रम् भव ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેઓ કાળ છે અને આ યોદ્ધાઓ અર્જુન વિના પણ બચવાના નથી. હવે તેઓ તેનો નિષ્કર્ષ આપે છે — ‘તસ્માત્ ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ’, તેથી તું ઊભો થા. આ એ જ આહ્વાન છે જે ગીતાના આરંભે (2.3) ગુંજ્યું હતું — હૃદયની તુચ્છ દુર્બળતા છોડી ઊભો થા. પણ હવે તેની પાછળ માત્ર તર્ક નહીં, પ્રત્યક્ષ દર્શનનું બળ છે. અર્જુને પોતાની આંખે જોઈ લીધું છે કે આ યોદ્ધાઓનું ભાવિ પહેલેથી નક્કી થઈ ચૂક્યું છે.

આ શ્લોકનું હૃદય છે — ‘મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમેવ, નિમિત્તમાત્રં ભવ સવ્યસાચિન્’. આ સૌ મારા વડે પહેલેથી હણાયેલા છે, તું માત્ર નિમિત્ત બન. ‘નિમિત્ત’ એટલે એ સાધન જેના દ્વારા કાર્ય પ્રગટ થાય, પણ જે તે કાર્યનો મૂળ કર્તા નથી. જેમ કુંભાર ચાકડા અને દંડથી ઘડો બનાવે છે, પણ ઘડાનો સાચો બનાવનાર કુંભાર જ છે. ભગવાન કહે છે કે આ યુદ્ધનો સાચો નિર્ણય તેમના વિધાનમાં થઈ ચૂક્યો છે; અર્જુનનું ધનુષ્ય તેને માત્ર પ્રગટ કરશે.

આચાર્યોએ આ વચનની વ્યાખ્યામાં સૂક્ષ્મ ભેદ કર્યા છે. શંકરાચાર્ય મુજબ ‘નિમિત્તમાત્ર’નો અર્થ છે કે અર્જુન કર્તાપણાના અભિમાન વિના કાર્ય કરે; જ્યારે ‘હું કરું છું’નો ભાવ રહેતો નથી, ત્યારે કર્મ બંધન આપતું નથી — આ ગીતા (3.27, 5.8–9)ના ‘નૈવ કિંચિત્ કરોમિ’ ભાવ સાથે જોડાય છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે આ યોદ્ધાઓને તેમના અપરાધોને કારણે ભગવાને પોતાના સંકલ્પથી પહેલેથી જ હણી નાખ્યા છે; અર્જુન માત્ર સાધન બનીને યશ અને રાજ્ય પામશે. મધ્વાચાર્ય તેને ભગવાનની પરમ સ્વતંત્રતા અને જીવની પરતંત્રતાનું સ્પષ્ટ પ્રમાણ માને છે — જીવ કર્તા છે, પણ ભગવાનની પ્રેરણા અને શક્તિથી જ.

એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે ‘નિમિત્ત’ બનવું એટલે નિષ્ક્રિય થવું કે નૈતિક જવાબદારીથી ભાગવું નહીં. ભગવાન અર્જુનને કહે છે ‘ઊભો થા’, ‘જીત’, ‘ભોગવ’ — પૂરી સક્રિયતાથી. નિમિત્તભાવ માત્ર એટલું બદલે છે કે કર્મ કયા ભાવથી થાય: અહંકારને બદલે સમર્પણથી, ફળની આસક્તિને બદલે ધર્મબુદ્ધિથી. ‘સવ્યસાચિન્’ સંબોધન પણ અર્થપૂર્ણ છે — જે બંને હાથે સમાન કુશળ છે, તેણે પોતાની પૂરી યોગ્યતાથી કાર્ય કરવાનું છે, પણ એ યોગ્યતાને ઈશ્વરની દેન માનીને.

આ શ્લોક કર્મયોગનો સાર છે. જીવનમાં આપણે અનેક એવી પરિસ્થિતિઓમાં હોઈએ છીએ જેનું પરિણામ આપણા હાથમાં નથી. ત્યારે કાં તો અહંકારથી માનીએ છીએ કે બધું આપણા પર જ નિર્ભર છે, કાં નિરાશ થઈ કંઈ કરતા નથી. ગીતા ત્રીજો માર્ગ બતાવે છે — પોતાનું કર્તવ્ય પૂરી નિષ્ઠાથી કર, પણ પોતાને ભગવાનના હાથનું સાધન માન.

સંદર્ભ

શ્લોક 32માં ભગવાને પોતાને સર્વસંહારક કાળ ગણાવ્યા અને કહ્યું કે આ યોદ્ધાઓ અર્જુન વિના પણ બચશે નહીં. અહીં તેઓ તેનો વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ આપે છે કે અર્જુન માત્ર નિમિત્ત બનીને યુદ્ધ કરે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ મુખ્ય યોદ્ધાઓનાં નામ લઈને આ જ વાત વધુ દૃઢ કરશે.

જીવન-બોધ

પોતાનું કાર્ય પૂરી લગન અને કુશળતાથી કરો, પણ એમ ન માનો કે બધું તમારા પર જ નિર્ભર છે. પોતાને ઈશ્વરના હાથનું સાધન માનવાથી અહંકાર આવતો નથી અને કર્મનો બોજ પણ હળવો થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિમિત્તમાત્ર
માત્ર સાધન; જેના દ્વારા કાર્ય પ્રગટ થાય પણ જે મૂળ કર્તા ન હોય
પૂર્વમેવ નિહતાઃ
પહેલેથી જ હણાયેલા — ઈશ્વરીય વિધાનમાં નિશ્ચિત
સવ્યસાચી
બંને હાથે સમાન રીતે બાણ ચલાવનાર — અર્જુન
કર્તૃત્વ-અભિમાન
‘હું કર્તા છું’નો અહંકાર, જે નિમિત્તભાવથી ઓગળે છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક