શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 22

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या
विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve.aśvinau marutaścoṣmapāśca .
gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ॥

અર્થ

રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો, બંને અશ્વિનીકુમારો, મરુદ્ગણો, ઊષ્મપા (પિતૃઓ) તથા ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરો અને સિદ્ધોના સમુદાયો — આ સૌ વિસ્મિત થઈને આપને નિહાળી રહ્યા છે.

શબ્દાર્થ

रुद्र – અગિયાર રુદ્રો
आदित्याः – બાર આદિત્યો
वसवः – આઠ વસુઓ
ये – જે
च – અને
साध्याः – સાધ્ય દેવગણ
विश्वे – વિશ્વેદેવો
अश्विनौ – બંને અશ્વિનીકુમારો
मरुतः – મરુદ્ગણો
ऊष्मपाः – ઊષ્મપા — ઉષ્ણ અન્ન ગ્રહણ કરનાર પિતૃઓ
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः – ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરો અને સિદ્ધોના સમૂહો
वीक्षन्ते – જુએ છે, નિહાળે છે
त्वाम् – આપને
विस्मिताः – વિસ્મિત થઈને
एव – જ
सर्वे – સૌ

અન્વય

रुद्रादित्याः वसवः ये च साध्याः विश्वे अश्विनौ मरुतः च ऊष्मपाः च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः — सर्वे एव विस्मिताः च त्वाम् वीक्षन्ते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક દિવ્ય પ્રાણીઓની લાંબી યાદી છે, જે વૈદિક દેવમંડળનું લગભગ સંપૂર્ણ ચિત્ર આપે છે. રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો, અશ્વિનીકુમારો અને મરુતો — આ બધા વૈદિક યજ્ઞોમાં પૂજાતા દેવતાઓ છે. ‘ઊષ્મપા’ એટલે પિતૃઓ, જેઓ શ્રાદ્ધમાં અપાતા ઉષ્ણ અન્નનો ભાગ ગ્રહણ કરે છે. પછી ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરો અને સિદ્ધો — જુદા જુદા લોકોના જુદી પ્રકૃતિના જીવો પણ સામેલ છે.

આ યાદીનો હેતુ એ બતાવવાનો છે કે વિશ્વરૂપ સામે ગમે તેટલો મહાન જીવ પણ માત્ર દર્શક બની જાય છે. જે દેવતાઓની માનવી ઉપાસના કરે છે, તેઓ પોતે આ પરમ રૂપને ચકિત થઈ જુએ છે. દસમા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે દેવગણો અને મહર્ષિઓ પણ મારા પ્રભવને જાણતા નથી (૧૦.૨); અહીં એ વાત દૃશ્ય બનીને સામે આવે છે.

અસુરો પણ આ યાદીમાં છે, એ નોંધપાત્ર છે. સદા વિરોધી દેવો અને અસુરો આ રૂપ સામે સમાન રીતે વિસ્મિત છે; ભગવાનનું સ્વરૂપ સર્વ ભેદોથી પર છે. મધ્વાચાર્ય આવાં વર્ણનોમાં ભગવાનની સર્વોત્તમતા અને સર્વ દેવતાઓની તેમના પર નિર્ભરતા પર ભાર મૂકે છે; અદ્વૈત દૃષ્ટિએ આ સર્વ નામ-રૂપ એક જ ચૈતન્યમાં કલ્પિત છે.

‘વિસ્મિતાઃ’ — વિસ્મય બુદ્ધિની સીમા પર જન્મે છે. જ્યાં સમજ અટકે છે, ત્યાંથી શ્રદ્ધાનું દ્વાર ખૂલે છે.

સંદર્ભ

એકવીસમા શ્લોકમાં દેવતાઓના પ્રવેશ અને ઋષિઓની સ્તુતિનું વર્ણન હતું; અહીં અન્ય સર્વ દિવ્ય ગણોને વિસ્મયથી જોતા વર્ણવ્યા છે. તેવીસમા શ્લોકથી અર્જુન પોતાના ભયની વાત શરૂ કરશે.

જીવન-બોધ

જેમને આપણે મહાન માનીએ છીએ, તેઓ પણ પરમ સત્ય સામે નમ્ર છે. વિસ્મયનો ભાવ જાળવવો — સત્ય આપણી સમજ કરતાં મોટું છે એમ સ્વીકારવું — અહંકાર ઘટાડે છે અને શ્રદ્ધા જગાડે છે.

મુખ્ય શબ્દો

રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ: અનુક્રમે અગિયાર, બાર અને આઠ વૈદિક દેવગણ
ઊષ્મપા: ઉષ્ણ અન્નનો ભાગ લેનાર પિતૃઓ
સાધ્ય: એક પ્રાચીન દેવગણ
વિસ્મય: આશ્ચર્ય, અચંબો