શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 44

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvāmahamīśamīḍyam .
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ॥

અર્થ

તેથી હું શરીરને ભૂમિ પર મૂકી પ્રણામ કરીને, સ્તુતિ યોગ્ય એવા આપ ઈશ્વરને પ્રસન્ન કરવા પ્રાર્થું છું. હે દેવ! જેમ પિતા પુત્રના, મિત્ર મિત્રના અને પ્રિયતમ પોતાની પ્રિયાના અપરાધ સહી લે છે, તેમ આપ મારા અપરાધ સહન કરવા યોગ્ય છો.

શબ્દાર્થ

तस्मात् – તેથી
प्रणम्य – પ્રણામ કરીને
प्रणिधाय – ભૂમિ પર મૂકીને
कायम् – શરીરને
प्रसादये – પ્રસન્ન કરવા પ્રાર્થું છું
त्वाम् – આપને
अहम् – હું
ईशम् – ઈશ્વરને
ईड्यम् – સ્તુતિ યોગ્ય
पिता इव – પિતાની જેમ
पुत्रस्य – પુત્રના
सखा इव – મિત્રની જેમ
सख्युः – મિત્રના
प्रियः – પ્રિયતમ
प्रियायाः – પ્રિયાના
अर्हसि – યોગ્ય છો
देव – હે દેવ
सोढुम् – સહન કરવા, ક્ષમા કરવા

અન્વય

तस्मात् अहम् कायम् प्रणिधाय प्रणम्य ईड्यम् ईशम् त्वाम् प्रसादये । देव, पुत्रस्य पिता इव, सख्युः सखा इव, प्रियायाः प्रियः (इव, मम अपराधम्) सोढुम् अर्हसि ।

સમજૂતી

‘તસ્માત્’ — કારણ કે આપ આવા અદ્વિતીય પિતા, પૂજ્ય અને ગુરુ છો, તેથી હવે હું આપને માત્ર શબ્દોથી નહીં, આખા શરીરથી પ્રણામ કરું છું. ‘પ્રણિધાય કાયમ્’ એટલે શરીરને દંડની જેમ ભૂમિ પર લંબાવી દેવું — સાષ્ટાંગ પ્રણામ, જેમાં અહંકારનો સંપૂર્ણ ભાર ભગવાનના ચરણે મુકાય છે. ‘પ્રસાદયે’ — હું આપની કૃપાની યાચના કરું છું.

ઉત્તરાર્ધમાં ત્રણ દૃષ્ટાંત છે, જે ભગવાન અને ભક્તના સંબંધના ત્રણ સ્તર બતાવે છે. પિતા પુત્રના દોષ સહી લે છે, કારણ કે ત્યાં સ્નેહ અને રક્ષણ છે. મિત્ર મિત્રની ભૂલ ભૂલી જાય છે, કારણ કે ત્યાં સમાનતા અને વિશ્વાસ છે. પ્રિયતમ પ્રિયાના રિસામણાં અને કડવાં વચન પણ પ્રેમથી સ્વીકારે છે, કારણ કે ત્યાં પૂર્ણ આત્મીયતા છે. અર્જુન જાણે કહે છે — મારી સાથે આપનો જે સંબંધ હોય, તે મુજબ મને ક્ષમા કરો.

વ્યાકરણ દૃષ્ટિએ ‘પ્રિયાયાર્હસિ’માં ‘પ્રિયાયાઃ અર્હસિ’ની સંધિ છે; પરંપરાગત ટીકાકારો તેને છંદને અનુરૂપ આર્ષ પ્રયોગ માને છે. શંકરાચાર્ય ત્રણે દૃષ્ટાંતને ક્ષમાશીલતાનાં ઉદાહરણ તરીકે લે છે. રામાનુજાચાર્ય તેમાં ભગવાનનું વાત્સલ્ય જુએ છે — જેમ ગાય નવજાત વાછરડાને સ્નેહથી ચાટીને સાફ કરે, તેમ ભગવાન ભક્તના દોષ જોતા જ નથી.

આગળ જતાં ભક્તિ પરંપરામાં આ જ ભાવ દાસ્ય, સખ્ય, વાત્સલ્ય અને માધુર્ય રૂપે વિકસ્યા. આ શ્લોકમાં અર્જુનની સ્તુતિ, ભય અને પ્રેમ એક સાથે પૂર્ણ સમર્પણમાં ભળી જાય છે.

સંદર્ભ

11.43માં ભગવાનની અદ્વિતીય મહિમાનું વર્ણન કર્યા પછી અહીં અર્જુન સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરી ક્ષમા માગે છે. ત્યાર પછી (11.45) ભયથી વ્યાકુળ થઈ તે ભગવાનને ફરી સૌમ્ય રૂપ બતાવવા પ્રાર્થના કરે છે.

જીવન-બોધ

સાચી ક્ષમાયાચના આખા અસ્તિત્વથી થાય છે, માત્ર શબ્દોથી નહીં. આપણે ઈશ્વરને જે સંબંધે જોઈએ — પિતા, મિત્ર કે પ્રિયતમ — તે સંબંધના વિશ્વાસે નિઃસંકોચ તેમની શરણે જઈ શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રણિધાય કાયમ્: શરીર ભૂમિ પર મૂકી, સાષ્ટાંગ પ્રણામ
પ્રસાદયે: કૃપા અને પ્રસન્નતાની યાચના કરું છું
ઈડ્ય: સ્તુતિ કરવા યોગ્ય
સોઢુમ્: સહન કરવું, ક્ષમા કરવી