શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 1

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam .
yattvayoktaṃ vacastena moho.ayaṃ vigato mama ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યા — મારા પર કૃપા કરવા માટે આપે જે પરમ ગોપનીય, અધ્યાત્મ નામે ઓળખાતું વચન કહ્યું, તેનાથી મારો આ મોહ દૂર થઈ ગયો છે.

શબ્દાર્થ

मदनुग्रहाय – મારા પર અનુગ્રહ (કૃપા) કરવા માટે
परमम् – પરમ, સર્વોત્તમ
गुह्यम् – ગોપનીય, રહસ્યમય
अध्यात्मसंज्ञितम् – અધ્યાત્મ નામનું, આત્મા વિષયક
यत् – જે
त्वया – આપના દ્વારા
उक्तम् – કહેવાયેલું
वचः – વચન, ઉપદેશ
तेन – તેનાથી
मोहः – મોહ, ભ્રમ
अयम् – આ
विगतः – દૂર થયો, નાશ પામ્યો
मम – મારો

અન્વય

अर्जुनः उवाच — मद्-अनुग्रहाय त्वया यत् परमम् गुह्यम् अध्यात्म-संज्ञितम् वचः उक्तम्, तेन मम अयम् मोहः विगतः ।

સમજૂતી

અગિયારમો અધ્યાય અર્જુનની કૃતજ્ઞતાથી શરૂ થાય છે. દસમા અધ્યાય સુધી ભગવાને આત્માની નિત્યતા, કર્મયોગ, ધ્યાન, ભક્તિ અને પોતાની વિભૂતિઓ વિશે જે કંઈ કહ્યું, તેને અર્જુન ‘પરમ ગુહ્ય અધ્યાત્મ’ કહીને વધાવે છે. તેઓ સ્વીકારે છે કે આ ઉપદેશ ‘મદનુગ્રહાય’ — કેવળ પોતાના પર કૃપા કરવા માટે અપાયો છે. શિષ્ય જ્યારે ઉપદેશને ગુરુની કૃપા ગણે છે ત્યારે જ તે હૃદયમાં ઊતરે છે.

‘મોહોઽયં વિગતો મમ’ — આ મોહ એ જ છે જે પહેલા અધ્યાયમાં ‘મારા સ્વજનો મરશે અને હું તેમનો હત્યારો બનીશ’ એ રૂપે પ્રગટ થયો હતો. બીજા અધ્યાયમાં ભગવાને આત્માને અજન્મા અને અવિનાશી બતાવ્યો, અને દેહને જ ‘હું’ માનવાનો ભ્રમ ઢીલો પડ્યો. શંકરાચાર્ય કહે છે કે અહીં આત્મા-અનાત્માના અવિવેકથી જન્મેલો મોહ દૂર થયો છે. રામાનુજાચાર્યના મતે અર્જુનનો એ ભ્રમ પણ ગયો કે શ્રીકૃષ્ણ કેવળ એક સામાન્ય મિત્ર છે અને જીવ સ્વતંત્ર કર્તા છે.

છતાં મોહ દૂર થવો અને પરમાત્માનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ થવો એ બે જુદી વાત છે. સાંભળેલું જ્ઞાન (શ્રવણ) બુદ્ધિને નિર્મળ કરે છે, પણ હૃદય પ્રત્યક્ષ દર્શન ઝંખે છે. તેથી જ આ કૃતજ્ઞતા આગળના શ્લોકોમાં વિશ્વરૂપ-દર્શનની નમ્ર પ્રાર્થના બને છે. કઠ ઉપનિષદ કહે છે કે આત્મા જેને પસંદ કરે તેની સમક્ષ જ પ્રગટ થાય છે — કૃપા જ દ્વાર છે.

સંદર્ભ

દસમા અધ્યાયના અંતે ભગવાને કહ્યું કે હું આ સમગ્ર જગતને મારા એક અંશથી ધારણ કરું છું. એ સાંભળીને અર્જુન અગિયારમા અધ્યાયના આરંભે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે. શ્લોક 1 થી 4 અર્જુનની પ્રાર્થનાની ભૂમિકા છે, જે વિશ્વરૂપ જોવાની ઇચ્છામાં પરિણમે છે.

જીવન-બોધ

જ્ઞાન મળે ત્યારે અહંકાર નહીં, કૃતજ્ઞતા રાખો; નમ્રતા જ આગળની પ્રગતિનું દ્વાર ખોલે છે. જીવનમાં ભ્રમ દૂર થાય ત્યારે તેને ગુરુ અને ઈશ્વરની કૃપા માનો. અને સાંભળેલા જ્ઞાનને અનુભવમાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

અનુગ્રહ: ઈશ્વર કે ગુરુની નિઃસ્વાર્થ કૃપા
ગુહ્ય: ગોપનીય, સહજ રીતે ન મળે તેવું
અધ્યાત્મ: આત્મા અને પરમાત્મા સંબંધી જ્ઞાન
મોહ: વિવેક ઢંકાઈ જવો, આસક્તિજન્ય ભ્રમ