શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 49

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam .
vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ॥

અર્થ

મારા આવા ભયંકર રૂપને જોઈને તું વ્યથિત ન થા અને મૂંઝાઈશ પણ નહીં. ભયરહિત અને પ્રસન્ન મનવાળો થઈને તું ફરીથી મારું એ જ (પહેલાંનું) રૂપ સારી રીતે જો.

શબ્દાર્થ

मा – ન (થાઓ)
ते – તને
व्यथा – પીડા, વ્યાકુળતા
मा च – અને ન જ
विमूढभावः – મોહની અવસ્થા, મૂંઝવણ
दृष्ट्वा – જોઈને
रूपम् – રૂપને
घोरम् – ભયંકર
ईदृक् – આવા પ્રકારનું
मम – મારું
इदम् – આ
व्यपेतभीः – ભયમુક્ત થઈને
प्रीतमनाः – પ્રસન્ન મનવાળો
पुनः – ફરીથી
त्वम् – તું
तत् एव – એ જ (પહેલાંનું)
मे – મારું
इदम् रूपम् – આ રૂપ
प्रपश्य – સારી રીતે જો

અન્વય

ईदृक् मम इदम् घोरम् रूपम् दृष्ट्वा ते व्यथा मा (भूत्), विमूढभावः च मा (भूत्); त्वम् व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनः तत् एव मे इदम् रूपम् प्रपश्य ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ભગવાનના કોમળ, મિત્રભાવભર્યા હૃદયનું સુંદર ચિત્ર છે. જે પરમેશ્વરે હમણાં જ પોતાને કાળરૂપે, સર્વ લોકોના સંહારક રૂપે પ્રગટ કર્યા હતા, તે જ હવે એક સ્નેહી સખાની જેમ કહે છે — ‘ડર નહીં, મૂંઝા નહીં.’ ‘મા તે વ્યથા મા ચ વિમૂઢભાવઃ’ — આ શબ્દો કોઈ માતા પોતાના ડરેલા બાળકને આશ્વાસન આપતી હોય તેવા છે.

ભગવાન બે અવસ્થાઓ દૂર કરે છે — વ્યથા (ભાવનાત્મક પીડા અને ભય) અને વિમૂઢભાવ (બુદ્ધિની મૂંઝવણ, સમજણનું ખોવાઈ જવું). વિરાટ રૂપના દર્શને અર્જુનના હૃદય અને બુદ્ધિ બંનેને હચમચાવી દીધાં હતાં. હવે ભગવાન ઇચ્છે છે કે તે ‘વ્યપેતભીઃ’ — નિર્ભય — અને ‘પ્રીતમનાઃ’ — પ્રસન્નચિત્ત — થઈને તેમના પરિચિત રૂપનું દર્શન કરે.

‘તદેવ મે રૂપમિદં પ્રપશ્ય’ — મારું એ જ રૂપ ફરી જો. અહીં ‘એ જ રૂપ’થી અર્જુને માગેલું ચતુર્ભુજ રૂપ અને તેના પરિચિત સખા કૃષ્ણનું માનવીય રૂપ — બંનેનો બોધ થાય છે. રામાનુજાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે ભગવાનનું સૌમ્ય રૂપ પણ વિશ્વરૂપ જેટલું જ દિવ્ય અને વાસ્તવિક છે; તે કોઈ નીચું રૂપ નથી, પરંતુ ભક્તો માટે તેમની કરુણાની અભિવ્યક્તિ છે.

આમાં એક ઊંડો આધ્યાત્મિક બોધ પણ છે. ઈશ્વરના મહિમાનો અનુભવ મનુષ્યને અભિભૂત કરી શકે, પરંતુ ભક્તિનો સ્થાયી આધાર ભય નહીં, પ્રેમ છે. વિશ્વરૂપે અર્જુનને ઈશ્વરની અસીમતા બતાવી; હવે સૌમ્ય રૂપ તેને ઈશ્વરની નિકટતાનો ફરી અનુભવ કરાવશે.

સંદર્ભ

11.47–48માં ભગવાને વિશ્વરૂપ-દર્શનની દુર્લભતા કહી. હવે તેઓ અર્જુનની 11.45–46વાળી પ્રાર્થના સ્વીકારી તેને નિર્ભય થવા કહે છે. પછીના શ્લોક (11.50)માં સંજય વર્ણવશે કે ભગવાને ખરેખર સૌમ્ય રૂપ ધારણ કરી અર્જુનને આશ્વાસન આપ્યું.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરનો સ્વભાવ ભય આપવાનો નહીં, ભય દૂર કરવાનો છે. જીવનની વિરાટ અને કઠોર વાસ્તવિકતાઓનો સામનો કર્યા પછી પણ આપણે ઈશ્વરના સૌમ્ય, પ્રેમભર્યા સ્વરૂપમાં આશ્રય પામી શકીએ — ભક્તિનો આધાર ડર નહીં, વિશ્વાસ અને પ્રેમ હોવો જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

વ્યથા: હૃદયની પીડા, ભયથી થતી વ્યાકુળતા
વિમૂઢભાવ: બુદ્ધિની મૂંઝવણ
પ્રીતમનાઃ: પ્રસન્ન અને પ્રેમયુક્ત મનવાળો