શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 32

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
kālo.asmi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ .
ṛte.api tvāṃ na bhaviṣyanti sarve ye.avasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હું લોકોનો ક્ષય કરનાર, પૂર્ણ રીતે વધેલો કાળ છું, અને અત્યારે અહીં આ લોકોનો સંહાર કરવામાં પ્રવૃત્ત છું. વિરોધી સેનાઓમાં જે યોદ્ધાઓ ઊભા છે, તે સૌ તારા વિના પણ બચવાના નથી.

શબ્દાર્થ

कालः – કાળ, સમય — સૌનો સંહારક
अस्मि – હું છું
लोकक्षयकृत् – લોકોનો ક્ષય કરનાર
प्रवृद्धः – પૂર્ણ રીતે વધેલો, પ્રચંડ
लोकान् – લોકોને
समाहर्तुम् – સમેટવા, સંહાર કરવા
इह – અહીં, આ સમયે
प्रवृत्तः – પ્રવૃત્ત, લાગેલો
ऋते – વિના
अपि – પણ
त्वाम् – તારા
न भविष्यन्ति – નહીં રહે
सर्वे – સૌ
ये – જે
अवस्थिताः – ઊભા છે
प्रत्यनीकेषु – વિરોધી સેનાઓમાં
योधाः – યોદ્ધાઓ

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — (अहम्) लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः कालः अस्मि; इह लोकान् समाहर्तुम् प्रवृत्तः (अस्मि); ये प्रत्यनीकेषु योधाः अवस्थिताः, (ते) सर्वे त्वाम् ऋते अपि न भविष्यन्ति ।

સમજૂતી

અર્જુનના પ્રશ્ન ‘આપ કોણ છો?’નો ઉત્તર ભગવાન એક જ શબ્દમાં આપે છે — ‘કાલોઽસ્મિ’, હું કાળ છું. આ ગીતાનાં સૌથી ગંભીર અને પ્રસિદ્ધ વચનોમાંનું એક છે. ‘કાળ’નો અર્થ સમય પણ છે અને મૃત્યુ પણ — એ શક્તિ જે દરેક જન્મેલી વસ્તુને ધીમે ધીમે ઘસી નાખે છે અને અંતે પોતામાં સમેટી લે છે. ભગવાન કહે છે કે તેઓ ‘લોકક્ષયકૃત્’ છે, લોકોનો ક્ષય કરનાર, અને ‘પ્રવૃદ્ધ’ છે — પોતાની પૂરી પ્રચંડતામાં વધેલા. અર્જુને જે વિરાટ મુખો જોયાં, તે આ સર્વગ્રાસી કાળનું પ્રત્યક્ષ રૂપ છે.

દસમા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું — ‘કાલઃ કલયતામ્ અહમ્’ (10.30), ગણના કરનારાઓમાં હું કાળ છું, અને ‘અહમ્ એવ અક્ષયઃ કાલઃ’ (10.33), હું જ અક્ષય કાળ છું. ત્યાં આ વિભૂતિ રૂપે કહેવાયું હતું; અહીં અર્જુન એ જ સત્યને પોતાની આંખો સામે બનતું જુએ છે. શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદમાં પરમેશ્વરને ‘કાલકાલઃ’ — કાળનો પણ કાળ — કહ્યા છે. એટલે કાળ સ્વતંત્ર શક્તિ નથી, ઈશ્વરની જ અભિવ્યક્તિ છે અને તેમને અધીન છે.

આચાર્યોએ આ વચનને પોતપોતાની દૃષ્ટિથી જોયું છે. શંકરાચાર્ય મુજબ ભગવાન અહીં પોતાની ક્રિયાશક્તિને કાળ રૂપે પ્રગટ કરે છે; જે પરમાત્મા સ્વરૂપથી નિર્વિકાર છે, તે જ માયાની ઉપાધિથી સૃષ્ટિ અને સંહારનું કારણ બને છે. રામાનુજાચાર્ય ‘કાળ’ શબ્દને ‘કલયતિ’ — ગણવું, નિયંત્રિત કરવું — સાથે જોડીને કહે છે કે ભગવાન જ સૌના આયુષ્યની ગણના કરનાર અને તેમનો અંત નક્કી કરનાર છે; પોતાના સંકલ્પથી તેઓ દુષ્ટોના વિનાશમાં પ્રવૃત્ત છે. મધ્વાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે સૌના નિયંતા સ્વતંત્ર વિષ્ણુ જ છે અને જીવ તથા કાળ તેમને પરતંત્ર છે.

શ્લોકનો ઉત્તરાર્ધ અર્જુનના મૂળ મોહ પર સીધો પ્રહાર કરે છે. પહેલા અધ્યાયમાં અર્જુને કહ્યું હતું કે તે સ્વજનોને નહીં મારે, જાણે તેમનું જીવન-મરણ તેના હાથમાં હોય. ભગવાન હવે કહે છે — ‘ઋતેઽપિ ત્વામ્’, તારા વિના પણ આ સૌ બચવાના નથી. તેમનો અંત તો કાળે પહેલેથી નક્કી કરી દીધો છે. આથી અર્જુનનો એ અહંકાર તૂટે છે કે તે કર્તા છે અને કોઈને બચાવી કે મારી શકે છે.

આનો અર્થ એ નથી કે કર્મનું કોઈ મૂલ્ય નથી અથવા બધું ભાગ્ય છે. અર્થ એ છે કે ઇતિહાસનો મોટો પ્રવાહ ઈશ્વરના વિધાનથી ચાલે છે, અને મનુષ્યનું કર્તવ્ય એ પ્રવાહમાં ધર્મના પક્ષે ઊભા રહેવાનું છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આ જ નિષ્કર્ષ આપશે — ‘નિમિત્તમાત્રં ભવ’.

સંદર્ભ

શ્લોક 31માં અર્જુને પૂછ્યું હતું કે ઉગ્રરૂપવાળા આપ કોણ છો અને આપની પ્રવૃત્તિ શી છે. અહીંથી ભગવાનનો ઉત્તર શરૂ થાય છે — તેઓ પોતાને સર્વસંહારક કાળ ગણાવે છે. શ્લોક 33–34માં તેઓ અર્જુન માટે વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ કાઢશે કે તેણે માત્ર નિમિત્ત બનીને યુદ્ધ કરવાનું છે.

જીવન-બોધ

આપણે કોઈના જીવન-મરણના અંતિમ સ્વામી નથી; કાળ પોતાની રીતે પોતાનું કામ કરે છે. આ સમજ આપણને વ્યર્થ અહંકાર અને બિનજરૂરી અપરાધભાવ બંનેથી મુક્ત કરે છે, અને માત્ર એટલું જોવા કહે છે કે આ ક્ષણે આપણો ધર્મ શો છે.

મુખ્ય શબ્દો

કાળ: સમય અને મૃત્યુ — સર્વને ઘસીને પોતામાં સમેટનારી ઈશ્વરીય શક્તિ
લોકક્ષયકૃત્: લોકોનો ક્ષય કરનાર
પ્રવૃદ્ધ: પૂર્ણ રીતે વધેલો, પૂરી પ્રચંડતામાં
ઋતેઽપિ ત્વામ્: તારા વિના પણ — અર્જુનના કર્તાપણાના અહંકારનો નિષેધ