ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 7

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram .
mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ॥

અર્થ

હે ગુડાકેશ! આજે અહીં મારા આ શરીરમાં એક જ સ્થાને રહેલા ચર-અચર સહિત સમગ્ર જગતને જો, અને બીજું જે કંઈ તું જોવા ઇચ્છે તે પણ જો.

શબ્દાર્થ

  • इह – અહીં
  • एकस्थम् – એક જ સ્થાને રહેલું
  • जगत् – જગત
  • कृत्स्नम् – સમગ્ર
  • पश्य – જો
  • अद्य – આજે, અત્યારે
  • सचराचरम् – ચર અને અચર સહિત
  • मम – મારા
  • देहे – શરીરમાં
  • गुडाकेश – હે નિદ્રાને જીતનાર (અર્જુન)
  • यत् – જે
  • च – અને
  • अन्यत् – બીજું
  • द्रष्टुम् – જોવા
  • इच्छसि – તું ઇચ્છે છે

અન્વય

हे गुडाकेश, अद्य इह मम देहे एकस्थम् स-चर-अचरम् कृत्स्नम् जगत् पश्य, यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि (तत् अपि पश्य) ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં વિશ્વરૂપનો મૂળ વિચાર પ્રગટ થાય છે — ‘ઇહૈકસ્થમ્’, સમગ્ર જગત એક જ સ્થાને, એક જ શરીરમાં. સામાન્ય રીતે સંસાર દેશ અને કાળમાં વેરાયેલો દેખાય છે: પર્વત અહીં, સમુદ્ર ત્યાં, ભૂતકાળ પાછળ, ભવિષ્ય આગળ. પરંતુ ભગવાન કહે છે કે આ બધું, ચર અને અચર સહિત, મારા એક દેહમાં એકસાથે રહેલું છે. દસમા અધ્યાયના અંતે (10.42) કહેવાયું હતું કે ‘હું આ સમગ્ર જગતને એક અંશથી ધારણ કરું છું’ — તે હવે દૃશ્ય બનવાનું છે.

‘મમ દેહે’ — મારા શરીરમાં. રામાનુજાચાર્યના વિશિષ્ટાદ્વૈતમાં આ શ્લોક અત્યંત મહત્ત્વનો છે: સમગ્ર ચિત્ (ચેતન) અને અચિત્ (જડ) જગત ભગવાનનું શરીર છે અને તેઓ તેના આત્મા છે. શંકરાચાર્ય તેને ઈશ્વરની માયાશક્તિથી પ્રગટ થયેલા એવા રૂપ તરીકે જુએ છે જેમાં અધિષ્ઠાનરૂપ બ્રહ્મમાં આખું નામરૂપાત્મક જગત સમાયેલું છે. બંનેના મતે જગત ભગવાનથી બહાર નથી.

‘યચ્ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમિચ્છસિ’ — બીજું જે કંઈ તું જોવા ઇચ્છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે યુદ્ધના પરિણામ અંગે અર્જુનના મનમાં જે સંશય હતો (2.6 — ‘અમે જીતીશું કે તેઓ’), તેનો ઉત્તર પણ આ રૂપમાં મળશે; આગળ (11.26–27) અર્જુન કૌરવ યોદ્ધાઓને ભગવાનના મુખમાં પ્રવેશતા જુએ છે. ‘ગુડાકેશ’ સંબોધન સૂચવે છે કે જેણે નિદ્રા અને આળસને જીત્યાં છે તે જ આ મહાન દર્શનનો અધિકારી છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 5–6માં અસંખ્ય રૂપો અને દેવગણો પછી ભગવાન અહીં સમગ્ર વિશ્વને પોતાના એક દેહમાં જોવા આમંત્રે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ કહેશે કે આ દર્શન સામાન્ય આંખોથી શક્ય નથી.

જીવન-બોધ

જે સંસાર વેરવિખેર અને ખંડિત દેખાય છે તે એક જ દિવ્ય સત્તામાં જોડાયેલો છે; આ એકતા ઓળખવાથી ભય અને અલગાવ ઘટે છે. આળસ અને પ્રમાદને જીતનાર જ ઊંડા સત્યને જોઈ શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુડાકેશ
નિદ્રાના સ્વામી — અર્જુનનું નામ
એકસ્થ
એક જ સ્થાને રહેલું, સમગ્રરૂપે એકત્રિત
સચરાચર
ચાલનારા અને સ્થિર — સર્વ જીવો અને પદાર્થો
દેહ
અહીં ભગવાનનું વિરાટ શરીર, જેમાં સમગ્ર જગત છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક