ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 46

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं
इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastaṃ icchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva .
tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte ॥

અર્થ

હું આપને પહેલાંની જેમ જ મુગટધારી, ગદાધારી અને હાથમાં ચક્ર લીધેલા જોવા ઇચ્છું છું. હે સહસ્રબાહુ! હે વિશ્વમૂર્તિ! આપ એ જ ચતુર્ભુજ રૂપે પ્રગટ થાઓ.

શબ્દાર્થ

  • किरीटिनम् – મુગટ ધારણ કરેલા
  • गदिनम् – ગદા ધારણ કરેલા
  • चक्रहस्तम् – હાથમાં ચક્ર લીધેલા
  • इच्छामि – ઇચ્છું છું
  • त्वाम् – આપને
  • द्रष्टुम् – જોવા માટે
  • अहम् – હું
  • तथा एव – એ જ પ્રમાણે, પહેલાંની જેમ
  • तेन एव – એ જ
  • रूपेण – રૂપે
  • चतुर्भुजेन – ચાર ભુજાવાળા
  • सहस्रबाहो – હે હજાર ભુજાવાળા
  • भव – થાઓ, પ્રગટ થાઓ
  • विश्वमूर्ते – હે વિશ્વરૂપ શરીરવાળા

અન્વય

अहम् त्वाम् तथा एव किरीटिनम् गदिनम् चक्रहस्तम् द्रष्टुम् इच्छामि । सहस्रबाहो विश्वमूर्ते, तेन एव चतुर्भुजेन रूपेण भव ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં અર્જુને ‘એ જ રૂપ’ બતાવવાની પ્રાર્થના કરી હતી; અહીં તે રૂપનું સ્પષ્ટ વર્ણન કરે છે — મુગટ (કિરીટ), ગદા, હાથમાં ચક્ર અને ચાર ભુજાઓ. આ ભગવાન વિષ્ણુનું પરિચિત, સૌમ્ય અને દિવ્ય રૂપ છે, જેમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ થાય છે.

બે સંબોધન સુંદર વિરોધાભાસ રચે છે: ‘સહસ્રબાહો’ — હે હજાર ભુજાવાળા, અને ‘વિશ્વમૂર્તે’ — હે વિશ્વને જ શરીર બનાવનાર. અર્જુન જાણે કહે છે — અત્યારે આપ સહસ્રબાહુ અને વિશ્વમૂર્તિ છો; હવે આ અસંખ્ય ભુજાઓ સંકેલી માત્ર ચતુર્ભુજ બની જાઓ. ‘ભવ’ — થાઓ — શબ્દ બતાવે છે કે રૂપ બદલવું ભગવાનની ઇચ્છા પર છે; તેઓ ઇચ્છે તેમ પ્રગટ થાય છે (4.6).

ટીકાકારોએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે કે ‘તથૈવ’ — પહેલાંની જેમ — શાનો સંકેત છે? શંકરાચાર્યનો અભિપ્રાય છે કે અર્જુન વિશ્વરૂપ પહેલાંનું રૂપ જોવા ઇચ્છે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે કૃષ્ણનું મનુષ્યરૂપ ખરેખર દિવ્ય ચતુર્ભુજ રૂપ જ હતું, જે સામાન્ય લોકોને દ્વિભુજ દેખાતું; અર્જુન એ જ સ્વાભાવિક રૂપ માગે છે. કેટલાક ટીકાકારો કહે છે કે અર્જુને પહેલાં પણ ભગવાનનું ચતુર્ભુજ રૂપ જોયું હતું.

આગળ 11.50માં સંજય કહે છે કે ભગવાને ‘સ્વકં રૂપમ્’ — પોતાનું રૂપ — બતાવ્યું અને પછી ‘સૌમ્યવપુ’ બની અર્જુનને આશ્વાસન આપ્યું. આમ આ શ્લોક વિશ્વરૂપ દર્શનના પ્રસંગનું સમાપન અને ભગવાનના કરુણામય, સુલભ રૂપ તરફ પાછા ફરવાનું દ્વાર છે.

સંદર્ભ

આ અર્જુનની સ્તુતિ અને પ્રાર્થના (11.36–46)નો અંતિમ શ્લોક છે. 11.45માં તેણે પૂર્વરૂપ માગ્યું હતું; અહીં તેને ચતુર્ભુજ રૂપ તરીકે સ્પષ્ટ કરે છે. આગલા શ્લોક (11.47)થી ભગવાન ઉત્તર આપે છે કે આ વિશ્વરૂપ તેમણે માત્ર અર્જુન પર કૃપા કરીને બતાવ્યું છે.

જીવન-બોધ

અસીમ ઈશ્વર ભક્તના પ્રેમ માટે સીમિત, સુંદર અને નિકટનું રૂપ ધારણ કરે છે. આપણે પણ ઈશ્વરના એ રૂપનું ધ્યાન કરીએ જે હૃદયને શાંતિ અને પ્રેમથી ભરી દે.

મુખ્ય શબ્દો

કિરીટી
મુગટધારી
ચતુર્ભુજ
ચાર ભુજાવાળું વિષ્ણુ રૂપ
સહસ્રબાહુ
હજાર (અસંખ્ય) ભુજાવાળા
વિશ્વમૂર્તિ
જેમનું શરીર જ સમગ્ર વિશ્વ છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક