શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 5

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
paśya me pārtha rūpāṇi śataśo.atha sahasraśaḥ .
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે પાર્થ! મારાં સેંકડો અને હજારો રૂપોને જો — જે અનેક પ્રકારનાં, દિવ્ય અને અનેક રંગ તથા આકારવાળાં છે.

શબ્દાર્થ

पश्य – જો
मे – મારાં
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર (અર્જુન)
रूपाणि – રૂપોને
शतशः – સેંકડો
अथ – અને
सहस्रशः – હજારો
नानाविधानि – અનેક પ્રકારનાં
दिव्यानि – દિવ્ય, અલૌકિક
नानावर्णाकृतीनि – અનેક રંગ અને આકારવાળાં
च – અને

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — हे पार्थ, मे शतशः अथ सहस्रशः नानाविधानि दिव्यानि नाना-वर्ण-आकृतीनि च रूपाणि पश्य ।

સમજૂતી

અર્જુનની નમ્ર પ્રાર્થનાનો ઉત્તર ભગવાન કોઈ શરત કે ઉપદેશથી નહીં, સીધા ‘પશ્ય’ — ‘જો’ — શબ્દથી આપે છે. આગળના ચાર શ્લોકોમાં આ શબ્દ વારંવાર આવે છે, જાણે ભગવાન પોતાના પ્રિય સખાને બધું બતાવવા ઉત્સુક હોય. અર્જુને એક રૂપ માગ્યું હતું; ભગવાન ‘શતશઃ અથ સહસ્રશઃ’ — સેંકડો-હજારો રૂપ બતાવવાનું વચન આપે છે. આ ભગવાનની ઉદારતા છે: ભક્ત જેટલું માગે તેથી અનેકગણું તેઓ આપે છે.

આ રૂપો ‘નાનાવિધ’ — પ્રકારમાં ભિન્ન, ‘નાનાવર્ણાકૃતિ’ — રંગ અને આકારમાં ભિન્ન છે, છતાં બધાં ‘દિવ્ય’ છે. એક જ પરમાત્મા અનંત વૈવિધ્યમાં પ્રગટ થાય છે. શંકરાચાર્યના મતે આ બધાં રૂપો એક જ બ્રહ્મના માયાથી પ્રગટ થયેલા આભાસ છે, જેની પાછળ એક અખંડ સત્તા છે. રામાનુજાચાર્ય તેમને ભગવાનના શરીરરૂપ જગતનાં વાસ્તવિક અંગો માને છે, જે સૌ તેમના આશ્રિત છે. અનેકતાના સ્વરૂપ વિશે મતભેદ હોવા છતાં બંને સ્વીકારે છે કે તેનો આધાર એક છે.

ધ્યાન આપો કે ભગવાન ‘મે રૂપાણિ’ — ‘મારાં રૂપો’ કહે છે. સંસારમાં જે કંઈ વૈવિધ્ય છે તે બીજા કોઈનું નહીં, તેમનું જ છે. ઋગ્વેદનું વાક્ય ‘એકં સદ્ વિપ્રા બહુધા વદન્તિ’ — સત્ય એક છે, જ્ઞાનીઓ તેને અનેક નામે કહે છે — અહીં પ્રત્યક્ષ થવાનું છે. દસમા અધ્યાયમાં શબ્દોમાં ગણાવાયેલી વિભૂતિઓ હવે આંખો સામે એકસાથે પ્રગટ થશે.

સંદર્ભ

અર્જુનની પ્રાર્થના (11.1–4)ના ઉત્તરમાં ભગવાન અહીં બોલવાનું શરૂ કરે છે. શ્લોક 5 થી 8 સુધી તેઓ અર્જુનને જોવા આમંત્રે છે, અને આઠમા શ્લોકમાં દિવ્ય દૃષ્ટિ આપે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરની ઉદારતા આપણી માગણી કરતાં ઘણી મોટી છે; નમ્રતાથી કરેલી પ્રાર્થના કદી વ્યર્થ જતી નથી. સંસારના વૈવિધ્યમાં એ જ એક પરમાત્માને ઓળખવાનો અભ્યાસ કરો — તેનાથી ભેદભાવ મટે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પાર્થ: પૃથા (કુંતી)ના પુત્ર, અર્જુન
દિવ્ય: અલૌકિક, પ્રકાશમય
નાનાવર્ણાકૃતિ: અનેક રંગ અને આકાર — એકમાં અનેકતા