ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 3

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara .
draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ॥

અર્થ

હે પરમેશ્વર! આપ પોતાના વિશે જેવું કહો છો તે બરાબર એવું જ છે. છતાં હે પુરુષોત્તમ! હું આપનું ઈશ્વરીય રૂપ પ્રત્યક્ષ જોવા ઇચ્છું છું.

શબ્દાર્થ

  • एवम् – એમ જ
  • एतत् – આ
  • यथा – જેમ
  • आत्थ – આપ કહો છો
  • त्वम् – આપ
  • आत्मानम् – પોતાને, પોતાના વિશે
  • परमेश्वर – હે પરમેશ્વર
  • द्रष्टुम् – જોવા માટે
  • इच्छामि – ઇચ્છું છું
  • ते – આપનું
  • रूपम् – રૂપ
  • ऐश्वरम् – ઈશ્વરીય, ઐશ્વર્યયુક્ત
  • पुरुषोत्तम – હે પુરુષોમાં ઉત્તમ

અન્વય

हे परमेश्वर, त्वम् आत्मानम् यथा आत्थ, एतत् एवम् (एव) । हे पुरुषोत्तम, ते ऐश्वरम् रूपम् द्रष्टुम् इच्छामि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં અર્જુનની શ્રદ્ધા અને જિજ્ઞાસા બંને સાથે દેખાય છે. પહેલી પંક્તિમાં તેઓ સ્પષ્ટ કહે છે — ‘એવમેતદ્યથાત્થ’ — આપે પોતાના વિશે જે કહ્યું તે સંપૂર્ણ સત્ય છે. તેથી તેમની પ્રાર્થના અવિશ્વાસમાંથી જન્મી નથી; તેઓ પુરાવો નથી માગતા. શંકરાચાર્ય આ જ વાત પર ભાર મૂકે છે કે અર્જુનને ભગવાનનાં વચનોમાં કોઈ શંકા નથી, તેઓ માત્ર એ ઐશ્વર્યને આંખોથી અનુભવવા આતુર છે.

‘ઐશ્વરમ્ રૂપમ્’ એટલે એ રૂપ જેમાં જ્ઞાન, શક્તિ, બળ, વીર્ય, તેજ અને ઐશ્વર્ય સંપૂર્ણપણે પ્રગટ હોય. દસમા અધ્યાયમાં ભગવાને પોતાની વિભૂતિઓ એક પછી એક ગણાવી; હવે અર્જુન ઇચ્છે છે કે એ બધું એક જ દૃષ્ટિમાં દેખાય. સાંભળવું ક્રમિક હોય છે, જોવું એકસાથે. આ ભેદ જ અર્જુનની ઝંખનાનું કારણ છે.

બે સંબોધન ધ્યાન ખેંચે છે. ‘પરમેશ્વર’ — સૌના નિયંતા. ‘પુરુષોત્તમ’ — પુરુષોમાં ઉત્તમ, જેની વ્યાખ્યા ભગવાન પંદરમા અધ્યાય (15.18)માં કરશે: ક્ષર અને અક્ષર બંનેથી પર. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે અર્જુન ભગવાનનું એ રૂપ જોવા ઇચ્છે છે જે સમગ્ર જગતનો અંતર્યામી આત્મા બનીને તેને ધારણ કરે છે. માધ્વાચાર્યના મતે આ ભક્તની સ્વાભાવિક ઉત્કંઠા છે — જેને પ્રેમથી જાણ્યા, તેમને જોવાની ઇચ્છા.

સંદર્ભ

બીજા શ્લોકમાં સાંભળેલી વાતોનું સ્મરણ કરીને અર્જુન અહીં પોતાની મુખ્ય ઇચ્છા પ્રગટ કરે છે. ચોથા શ્લોકમાં તેઓ આ જ ઇચ્છા વધુ નમ્રતાથી, ભગવાનની સંમતિ પર છોડીને, ફરી કહેશે.

જીવન-બોધ

શ્રદ્ધા અને જિજ્ઞાસા વિરોધી નથી; સાચી શ્રદ્ધા અનુભવ તરફ આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે. પ્રશ્ન કે પ્રાર્થના શંકામાંથી નહીં, પ્રેમ અને વિશ્વાસમાંથી જન્મવી જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

પરમેશ્વર
સર્વોચ્ચ ઈશ્વર, સૌના નિયંતા
ઐશ્વર રૂપ
ઈશ્વરીય ઐશ્વર્યથી યુક્ત દિવ્ય રૂપ
પુરુષોત્તમ
ક્ષર અને અક્ષરથી પર પરમ પુરુષ (15.18)

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક