શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 15

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
पश्यामि देवांस्तव देव देहे
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-
मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān .
brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthaṃ ṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યા — હે દેવ! હું આપના શરીરમાં સર્વ દેવોને, વિવિધ પ્રકારનાં પ્રાણીઓના સમૂહોને, કમળના આસન પર બિરાજમાન સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માને, સર્વ ઋષિઓને અને દિવ્ય સર્પોને જોઉં છું.

શબ્દાર્થ

पश्यामि – હું જોઉં છું
देवान् – દેવોને
तव – આપના
देव – હે દેવ
देहे – શરીરમાં
सर्वान् – સર્વ
तथा – તથા, અને
भूतविशेषसङ्घान् – વિવિધ પ્રકારનાં પ્રાણીઓના સમૂહોને
ब्रह्माणम् – બ્રહ્માને
ईशम् – સ્વામીને, સૃષ્ટિના અધિપતિને
कमलासनस्थम् – કમળના આસન પર બેઠેલા
ऋषीन् – ઋષિઓને
च – અને
सर्वान् – સર્વ
उरगान् – સર્પોને
च – અને
दिव्यान् – દિવ્ય

અન્વય

अर्जुनः उवाच — देव, तव देहे सर्वान् देवान् तथा भूत-विशेष-सङ्घान्, कमल-आसन-स्थम् ईशम् ब्रह्माणम्, सर्वान् ऋषीन् च दिव्यान् उरगान् च पश्यामि ।

સમજૂતી

અહીંથી અર્જુનની વાણી શરૂ થાય છે અને છંદ પણ બદલાય છે. અત્યાર સુધીના અનુષ્ટુપના સ્થાને લાંબા ત્રિષ્ટુપ છંદ આવે છે, જાણે વિસ્તૃત દર્શન માટે વિસ્તૃત છંદ જોઈએ. અર્જુન પહેલાં એ જ કહે છે જે જોઈ રહ્યા છે: ‘પશ્યામિ’ — હું જોઉં છું. આ શબ્દ આ સ્તુતિમાં વારંવાર આવશે, કારણ કે આ અનુમાન કે શ્રવણ નહીં, પ્રત્યક્ષ અનુભવ છે.

અર્જુન ભગવાનના શરીરમાં સૃષ્ટિના સર્વ સ્તરો જુએ છે — ઉપર દેવતાઓ, વચ્ચે વિવિધ પ્રાણીઓના સમૂહો, કમળના આસન પર બેઠેલા સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્મા, જ્ઞાનના પ્રતિનિધિ ઋષિઓ, અને પાતાળના દિવ્ય નાગો. બ્રહ્માનું કમલાસન પુરાણોની એ કથા યાદ કરાવે છે જેમાં ભગવાન વિષ્ણુની નાભિમાંથી નીકળેલા કમળ પર બ્રહ્મા પ્રગટ થાય છે. આમ સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળ, ત્રણે લોક આ એક દેહમાં દેખાય છે.

‘ઈશમ્’ શબ્દના અર્થમાં આચાર્યોમાં સૂક્ષ્મ ભેદ છે. શંકરાચાર્ય તેને બ્રહ્માનું વિશેષણ માને છે — પ્રજાઓના ઈશ બ્રહ્મા. કેટલાક ટીકાકારો ‘ઈશ’ને અલગથી શિવનો બોધક માને છે, જેથી સૃષ્ટિકર્તા અને સંહારકર્તા બંનેનો ઉલ્લેખ થાય. રામાનુજાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે બ્રહ્મા અને શિવ જેવા મહાન દેવતાઓ પણ ભગવાનના શરીરના અંશ અને તેમને અધીન છે.

સૌથી ઊંડો ભાવ એ છે કે જે દેવતાઓની લોકો અલગ-અલગ ઉપાસના કરે છે, તે સર્વ એક પરમાત્મામાં જ સ્થિત છે, જેમ ગીતા 9.23 માં પણ સંકેત છે.

સંદર્ભ

સંજયના વર્ણન (11.10–14) પછી અહીંથી અર્જુનની પ્રત્યક્ષ સ્તુતિ શરૂ થાય છે. અર્જુન પહેલાં વિશ્વરૂપમાં દેવતાઓ, બ્રહ્મા, ઋષિઓ અને નાગોને જુએ છે; પછીના શ્લોકમાં (11.16) તેઓ એ રૂપની અનંતતાનું વર્ણન કરશે.

જીવન-બોધ

સૃષ્ટિનો દરેક સ્તર — ઊંચો કે નીચો, દિવ્ય કે સાધારણ — એક જ પરમાત્મામાં સ્થિત છે. તેથી કોઈને તુચ્છ ન ગણતાં સૌમાં તેની જ ઉપસ્થિતિનું સન્માન કરવું જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

પશ્યામિ: હું જોઉં છું; પ્રત્યક્ષ અનુભવનો ઘોષ
કમલાસનસ્થ બ્રહ્મા: કમળ પર બિરાજમાન સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્મા
ભૂતવિશેષસંઘ: વિવિધ પ્રકારનાં પ્રાણીઓના સમૂહો
ઉરગ: સર્પ; અહીં વાસુકિ વગેરે દિવ્ય નાગ