શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 26

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ .
bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ॥

અર્થ

અને આ ધૃતરાષ્ટ્રના સર્વ પુત્રો રાજાઓના સમૂહો સાથે, ભીષ્મ, દ્રોણ અને તે સૂતપુત્ર કર્ણ, અમારા પક્ષના મુખ્ય યોદ્ધાઓ સાથે પણ — (સૌ આપનામાં પ્રવેશી રહ્યા છે; વાક્ય આગલા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે).

શબ્દાર્થ

अमी – આ
च – અને
त्वाम् – આપનામાં
धृतराष्ट्रस्य – ધૃતરાષ્ટ્રના
पुत्राः – પુત્રો
सर्वे – સર્વ
सह – સાથે
एव – જ
अवनिपालसङ्घैः – પૃથ્વીપાલક રાજાઓના સમૂહો
भीष्मः – ભીષ્મ પિતામહ
द्रोणः – દ્રોણાચાર્ય
सूतपुत्रः – સૂતપુત્ર (કર્ણ)
तथा – તથા
असौ – તે
अस्मदीयैः – અમારા પક્ષના
अपि – પણ
योधमुख्यैः – મુખ્ય યોદ્ધાઓ સાથે

અન્વય

अमी च सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्राः अवनिपालसङ्घैः सह एव, भीष्मः द्रोणः तथा असौ सूतपुत्रः, अस्मदीयैः अपि योधमुख्यैः सह त्वाम् (विशन्ति) ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી વિશ્વરૂપમાં દેવતાઓ અને લોકો પ્રવેશતા હતા; હવે અર્જુન એ દૃશ્યમાં પરિચિત ચહેરા ઓળખે છે. ધૃતરાષ્ટ્રના સર્વ પુત્રો — દુર્યોધન અને તેના ભાઈઓ — સહયોગી રાજાઓ સાથે, ભીષ્મ પિતામહ, ગુરુ દ્રોણ અને ‘અસૌ સૂતપુત્રઃ’ — તે સૂતપુત્ર કર્ણ. ‘અસૌ’ શબ્દમાં ખાસ ભાવ છે: કર્ણ અર્જુનનો સૌથી મોટો પ્રતિસ્પર્ધી છે, અને અર્જુન તેને પણ એ જ નિયતિ તરફ જતો જુએ છે.

સૌથી મર્મસ્પર્શી વાત છે ‘સહાસ્મદીયૈરપિ યોધમુખ્યૈઃ’ — અમારા પક્ષના મુખ્ય યોદ્ધાઓ પણ. આ સંહાર કોઈ એક પક્ષનો નથી; કાળ પાંડવપક્ષના વીરોને પણ ગળી રહ્યો છે. યુદ્ધમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ, દ્રુપદ, અભિમન્યુ, ઘટોત્કચ જેવા અનેક વીરો પણ મૃત્યુ પામ્યા.

આ શ્લોક પહેલા અધ્યાય સાથે ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે. ત્યાં અર્જુને આ જ ભીષ્મ, દ્રોણ અને સ્વજનોને જોઈને કહ્યું હતું કે હું તેમને મારવા માગતો નથી. હવે તે જુએ છે કે તેમનો અંત તો કાળમાં પહેલેથી નિશ્ચિત છે. બત્રીસમા-તેત્રીસમા શ્લોકમાં ભગવાન કહેશે — આ સૌ મારા દ્વારા પહેલેથી જ હણાયેલા છે, તું માત્ર નિમિત્ત બન.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન અર્જુનને ભવિષ્યનું દર્શન કરાવે છે, જેથી યુદ્ધનું પરિણામ પોતાના નિર્ણય પર આધારિત છે એવો ભ્રમ દૂર થાય. રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાનના સર્વનિયંતાપણાનું પ્રમાણ માને છે. વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ આ શ્લોક અધૂરો છે; તેનું ક્રિયાપદ ‘વિશંતિ’ આગલા શ્લોકમાં આવે છે.

સંદર્ભ

પચીસમા શ્લોકમાં અર્જુને કૃપાની પ્રાર્થના કરી; અહીં તે વિશ્વરૂપમાં કૌરવ અને પાંડવ બંને પક્ષના યોદ્ધાઓને જોવા લાગે છે. આ વાક્ય સત્તાવીસમા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે, જ્યાં તેઓ ભગવાનના ભયાનક મુખોમાં પ્રવેશતા દેખાય છે.

જીવન-બોધ

જે પરિણામોને આપણે આપણા હાથમાં માનીએ છીએ, તે ઘણી મોટી વ્યવસ્થાનો ભાગ હોય છે. આ સમજ આપણને કર્તાપણાના અહંકાર અને પરિણામની ચિંતા બંનેથી મુક્ત કરી કર્તવ્ય પર કેન્દ્રિત કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અવનિપાલ: પૃથ્વીના પાલક — રાજા
સૂતપુત્ર: સારથિ અધિરથનો પાલિત પુત્ર — કર્ણ
અસ્મદીય: અમારા પક્ષના
યોધમુખ્ય: મુખ્ય યોદ્ધા