શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 13

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā .
apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ॥

અર્થ

તે સમયે પાંડુપુત્ર અર્જુને દેવોના દેવ (શ્રીકૃષ્ણ)ના શરીરમાં અનેક પ્રકારે વિભક્ત સમગ્ર જગતને એક જ સ્થાને રહેલું જોયું.

શબ્દાર્થ

तत्र – ત્યાં, એ (વિશ્વરૂપ)માં
एकस्थम् – એક જ સ્થાને રહેલું
जगत् – જગત, સંસાર
कृत्स्नम् – સમગ્ર
प्रविभक्तम् – વિભાજિત, વહેંચાયેલું
अनेकधा – અનેક પ્રકારે
अपश्यत् – જોયું
देवदेवस्य – દેવોના દેવના
शरीरे – શરીરમાં
पाण्डवः – પાંડુપુત્ર અર્જુને
तदा – ત્યારે, તે સમયે

અન્વય

तदा पाण्डवः तत्र देवदेवस्य शरीरे अनेकधा प्रविभक्तम् कृत्स्नम् जगत् एकस्थम् अपश्यत् ।

સમજૂતી

વિશ્વરૂપના પ્રકાશનું વર્ણન કર્યા પછી સંજય હવે તેમાં શું દેખાયું તે કહે છે. અર્જુને સમગ્ર જગતને — જે દેવ, મનુષ્ય, પશુ, પર્વત, નદીઓ, લોક-લોકાંતર વગેરે અનેક વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે — ભગવાનના એક જ શરીરમાં એક સ્થાને જોયું. આ જ વિશ્વરૂપ-દર્શનનું કેન્દ્રીય આશ્ચર્ય છે: અનેકતા રહે છે, છતાં તે એકમાં સમાયેલી છે.

શ્લોક 11.7 માં ભગવાને પોતે કહ્યું હતું — ‘ઇહૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સચરાચરમ્’, આજે મારા આ શરીરમાં એક સ્થાને રહેલું ચરાચર સહિત સમગ્ર જગત જો. અહીં સંજય પુષ્ટિ કરે છે કે અર્જુને બરાબર એ જ જોયું. ભગવાનનું વચન અને અર્જુનનો અનુભવ એક થઈ ગયા.

આચાર્યોનાં ભાષ્ય અહીં પોતપોતાની દૃષ્ટિ પ્રગટ કરે છે. શંકરાચાર્ય માટે આ બતાવે છે કે નામ-રૂપના ભેદો એક જ અધિષ્ઠાન પર પ્રતીત થાય છે; ભેદ વ્યાવહારિક છે, તત્ત્વ એક છે. રામાનુજાચાર્ય તેને શરીર-શરીરી સંબંધનું સૌથી સ્પષ્ટ પ્રમાણ માને છે: ચેતન અને અચેતન સમગ્ર જગત ભગવાનનું શરીર છે અને તેઓ તેના અંતરાત્મા છે, તેથી ભેદ પણ વાસ્તવિક અને એકતા પણ. મધ્વાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે જગત ભગવાન પર આશ્રિત અને તેમના નિયંત્રણમાં છે, પણ તેમનાથી ભિન્ન છે.

‘દેવદેવ’ — દેવોના પણ દેવ — વિશેષણ બતાવે છે કે ઇન્દ્ર, બ્રહ્મા વગેરે પણ એ જ શરીરનાં અંગ છે. અર્જુન માટે આ બોધ ભય અને શ્રદ્ધા, બંનેનું કારણ બને છે.

સંદર્ભ

સંજયનું વર્ણન ચાલુ છે. શ્લોક 12 માં પ્રકાશની ઉપમા પછી અહીં વિશ્વરૂપની અંદર જગતનું દર્શન કહેવાયું છે, જે 11.7 માં ભગવાનના વચનની પૂર્તિ છે. પછીના શ્લોકમાં (11.14) અર્જુનની પ્રતિક્રિયાનું વર્ણન થશે.

જીવન-બોધ

જગતની વિવિધતા આપણને વહેંચતી લાગે છે, પણ તેના મૂળમાં એક જ સત્તા છે. ભેદોમાં એકતા જોતાં શીખીએ ત્યારે સંઘર્ષ ઘટે છે અને સહઅસ્તિત્વ સરળ બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

એકસ્થ: એક સ્થાને રહેલું; અનેકતાનું એકમાં સમાવું
પ્રવિભક્ત: અનેક વિભાગોમાં વહેંચાયેલું
દેવદેવ: દેવોના પણ દેવ, પરમેશ્વર