શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 55

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ .
nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ॥

અર્થ

હે પાંડવ! જે મારે માટે જ કર્મ કરે છે, મને જ પરમ લક્ષ્ય માને છે, મારો ભક્ત છે, આસક્તિરહિત છે અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે વેરભાવ વિનાનો છે — તે મને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

मत्कर्मकृत् – મારે માટે (મારી પ્રસન્નતા અર્થે) કર્મ કરનાર
मत्परमः – મને જ પરમ લક્ષ્ય અને આશ્રય માનનાર
मद्भक्तः – મારો ભક્ત, મને પ્રેમ કરનાર
सङ्गवर्जितः – આસક્તિથી રહિત
निर्वैरः – વેર વિનાનો
सर्वभूतेषु – સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે
यः – જે
सः – તે
माम् – મને
एति – પ્રાપ્ત થાય છે
पाण्डव – હે પાંડુપુત્ર

અન્વય

पाण्डव, यः मत्कर्मकृत्, मत्परमः, मद्भक्तः, सङ्गवर्जितः, सर्वभूतेषु निर्वैरः (च भवति), सः माम् एति ।

સમજૂતી

અગિયારમા અધ્યાયનો આ અંતિમ શ્લોક અત્યંત પ્રસિદ્ધ છે. શંકરાચાર્યે તેને ‘સમગ્ર ગીતાશાસ્ત્રનો સારભૂત અર્થ’ કહ્યો છે, જે નિઃશ્રેયસ (પરમ કલ્યાણ) માટે સંક્ષેપમાં કહેવાયો છે. વિશ્વરૂપની ભવ્યતા અને ભયાનકતા પછી ભગવાન કહે છે કે જે જોયું, તેને જીવનમાં કેવી રીતે ઉતારવું. 11.54માં અનન્ય ભક્તિને એકમાત્ર ઉપાય કહ્યો; હવે એવા ભક્તનાં પાંચ લક્ષણો કહે છે.

પહેલું લક્ષણ છે ‘મત્કર્મકૃત્’ — જે પોતાનાં બધાં કર્મ ભગવાન માટે કરે છે. તે સંસારથી ભાગતો નથી, પરંતુ દરેક કર્તવ્યને ભગવાનની પૂજા બનાવી દે છે. આ કર્મયોગનો સાર છે. બીજું, ‘મત્પરમઃ’ — જેના માટે ભગવાન જ પરમ ગતિ છે; તેનું અંતિમ લક્ષ્ય સ્વર્ગ, ધન કે યશ નહીં, સ્વયં ભગવાન છે. ત્રીજું, ‘મદ્ભક્તઃ’ — જે સંપૂર્ણ હૃદયથી ભગવાનને પ્રેમ કરે છે; શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ વગેરે તેનો સ્વભાવ બની જાય છે.

ચોથું લક્ષણ છે ‘સંગવર્જિતઃ’ — આસક્તિરહિત. શંકરાચાર્ય મુજબ તેનો અર્થ છે ધન, પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, બંધુ વગેરેમાં આસક્તિ ન હોવી; રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાન સિવાયના વિષયો પ્રત્યેના રાગનો ત્યાગ માને છે. તેનો અર્થ પ્રેમહીનતા નથી, પરંતુ એવો પ્રેમ જે બાંધતો નથી. પાંચમું અને અત્યંત મહત્ત્વનું લક્ષણ છે ‘નિર્વૈરઃ સર્વભૂતેષુ’ — સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે વેર વિનાનો. ભગવાન યુદ્ધભૂમિ પર ઊભેલા અર્જુનને પણ આ જ કહે છે તે ખાસ નોંધપાત્ર છે. કર્તવ્યવશ યુદ્ધ કરવું પડે, ત્યારે પણ હૃદયમાં કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ ન હોવો જોઈએ. શંકરાચાર્ય કહે છે કે બીજાઓ અત્યંત નુકસાન પહોંચાડે તો પણ જે તેમના પ્રત્યે શત્રુભાવ નથી રાખતો, તે જ નિર્વૈર છે.

આ પાંચ લક્ષણોમાં ગીતાના ત્રણેય માર્ગો સમાયેલા છે — કર્મ (મત્કર્મકૃત્), ભક્તિ (મત્પરમઃ, મદ્ભક્તઃ) અને જ્ઞાન-વૈરાગ્ય (સંગવર્જિતઃ, નિર્વૈરઃ). તેથી જ તેને ગીતાનો સાર કહેવાયો છે. ‘સ મામેતિ’ — તે મને પ્રાપ્ત થાય છે — આ ફળનું નિશ્ચિત આશ્વાસન છે. અદ્વૈત મતમાં તેનો અર્થ પરમાત્મા સાથે એકત્વ છે, જ્યારે રામાનુજ અને મધ્વના મતોમાં ભગવાનના સાંનિધ્ય અને નિત્ય સેવાની પ્રાપ્તિ.

આ શ્લોક બારમા અધ્યાય (ભક્તિયોગ)ની પણ ભૂમિકા બને છે, જ્યાં અર્જુન પૂછશે કે સાકારની ભક્તિ કરનાર અને નિરાકાર અક્ષરની ઉપાસના કરનારમાં કોણ શ્રેષ્ઠ છે, અને ભગવાન ભક્તનાં લક્ષણો વધુ વિસ્તારથી કહેશે. આમ વિશ્વરૂપનું અદ્ભુત દર્શન અંતે એક સરળ, વ્યવહારુ જીવનમાર્ગમાં પરિવર્તિત થાય છે.

સંદર્ભ

11.54માં ભગવાને અનન્ય ભક્તિને પોતાના દર્શન અને પ્રાપ્તિનો એકમાત્ર ઉપાય કહ્યો. આ અંતિમ શ્લોકમાં તેઓ એવા ભક્તનાં લક્ષણો કહીને વિશ્વરૂપદર્શનયોગ નામના અગિયારમા અધ્યાયનો ઉપસંહાર કરે છે. ત્યાર પછી બારમા અધ્યાય (ભક્તિયોગ)માં અર્જુન ભક્તિના સ્વરૂપ વિશે પ્રશ્ન કરશે.

જીવન-બોધ

તમારું દરેક કાર્ય ઈશ્વરને અર્પણ કરો, જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય તેમને બનાવો, તેમને પ્રેમ કરો, વસ્તુઓ અને લોકોમાં બંધાયા વિના પ્રેમ કરો, અને કોઈ પ્રત્યે મનમાં વેર ન રાખો. આ પાંચ-સૂત્રી જીવનપદ્ધતિ સામાન્ય ગૃહસ્થને પણ પરમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડી શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

મત્કર્મકૃત્: ભગવાન માટે કર્મ કરનાર — કર્મયોગનો સાર
મત્પરમ: ભગવાનને જ પરમ લક્ષ્ય અને આશ્રય માનનાર
સંગવર્જિત: આસક્તિરહિત, જેનો પ્રેમ બાંધતો નથી
નિર્વૈર: કોઈ પણ પ્રાણી પ્રત્યે શત્રુતા કે દ્વેષ ન રાખનાર