શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 20

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ .
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ॥

અર્થ

હે મહાત્મન્! સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચેનો આ સમગ્ર અવકાશ અને બધી દિશાઓ એકલા આપનાથી જ વ્યાપ્ત છે. આપના આ અદ્ભુત અને ઉગ્ર રૂપને જોઈને ત્રણે લોક અત્યંત વ્યથિત થઈ રહ્યા છે.

શબ્દાર્થ

द्यावापृथिव्योः – સ્વર્ગ અને પૃથ્વીના
इदम् – આ
अन्तरम् – વચ્ચેનો અવકાશ
हि – ખરેખર
व्याप्तम् – વ્યાપ્ત, ભરેલું
त्वया – આપના વડે
एकेन – એકલા
दिशः – દિશાઓ
च – અને
सर्वाः – બધી
दृष्ट्वा – જોઈને
अद्भुतम् – અદ્ભુત
रूपम् – રૂપને
उग्रम् – ઉગ્ર, ભયંકર
तव – આપના
लोकत्रयम् – ત્રણે લોક
प्रव्यथितम् – અત્યંત વ્યથિત
महात्मन् – હે મહાત્મન્

અન્વય

महात्मन्, द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरम् सर्वाः दिशः च हि त्वया एकेन व्याप्तम्; तव इदम् अद्भुतम् उग्रम् रूपम् दृष्ट्वा लोकत्रयम् प्रव्यथितम् ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં અર્જુન વિશ્વરૂપની વ્યાપકતા વર્ણવે છે. આકાશ અને ધરતી વચ્ચેનો સમગ્ર વિસ્તાર અને બધી દિશાઓ ‘ત્વયા એકેન’ — એકલા આપનાથી ભરેલી છે. ‘એકેન’ શબ્દ પર ખાસ ભાર છે: આટલી અનંતતામાં પણ બીજું કોઈ નથી, એક જ સત્તા સર્વત્ર ફેલાયેલી છે. આ ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદના ‘ઈશા વાસ્યમિદં સર્વમ્’ અને ગીતાના ‘મયા તતમિદં સર્વમ્’ (૯.૪) નું પ્રત્યક્ષ દર્શન છે.

રૂપનાં બે વિશેષણ છે — ‘અદ્ભુત’ અને ‘ઉગ્ર’. અદ્ભુત, કારણ કે આવું પહેલાં ક્યારેય જોયું નથી; ઉગ્ર, કારણ કે તેમાં પ્રલયની ભયંકરતા છે. ભગવાન માત્ર મધુર નથી; તેઓ સર્જન, પાલન અને સંહાર — ત્રણેના આધાર છે. તેથી ત્રણે લોક કંપી રહ્યા છે.

પ્રશ્ન થાય કે દિવ્ય દૃષ્ટિ તો માત્ર અર્જુનને મળી હતી, તો ત્રણે લોક આ રૂપ કેવી રીતે જુએ છે? આચાર્યોએ જુદા જુદા ઉકેલ આપ્યા છે. એક મત મુજબ અર્જુન પોતાના ભયને આખા જગત પર આરોપે છે. બીજા મત મુજબ સર્વ લોક વિશ્વરૂપમાં જ સ્થિત છે, તેથી અર્જુન તેમને એ રૂપની અંદર વ્યથિત જુએ છે. રામાનુજાચાર્ય સૂચવે છે કે દેવતાઓ વગેરે પણ પોતાની ક્ષમતા મુજબ આ રૂપ જોઈ રહ્યા હતા.

‘મહાત્મન્’ સંબોધન પણ અર્થપૂર્ણ છે — જેનો આત્મા એટલો વિશાળ છે કે બ્રહ્માંડ તેમાં સમાઈ જાય. ભયમાં પણ અર્જુનનો આદર અકબંધ છે.

સંદર્ભ

ઓગણીસમા શ્લોકમાં ભગવાનના અનંત અને તેજસ્વી રૂપનું વર્ણન થયું; અહીં અર્જુન કહે છે કે તે રૂપ આખા આકાશ અને દિશાઓને વ્યાપીને લોકોને ભયભીત કરે છે. એકવીસમા શ્લોકમાં દેવતાઓ અને ઋષિઓના પ્રતિભાવનું વર્ણન આવશે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર માત્ર સૌમ્ય અને સુખદ સ્વરૂપમાં જ નહીં, કઠોર અને ભયાવહ પરિસ્થિતિમાં પણ હાજર છે. જીવનના ઉગ્ર પાસાને પણ એ જ એક સત્તાનો ભાગ સમજવાથી ભય ધીમે ધીમે શ્રદ્ધામાં ફેરવાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

દ્યાવાપૃથિવી: સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું યુગલ
વ્યાપ્ત: સર્વ બાજુથી ભરેલું
લોકત્રય: ત્રણે લોક — ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ
ઉગ્ર: ભયંકર, તીવ્ર