શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 27

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni .
kecidvilagnā daśanāntareṣu sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ॥

અર્થ

તેઓ સૌ ઝડપથી આપના વિકરાળ દાઢોવાળા ભયાનક મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે; અને કેટલાક તો ચૂરેચૂરા થયેલાં માથાં સાથે આપના દાંતો વચ્ચે ફસાયેલા દેખાય છે.

શબ્દાર્થ

वक्त्राणि – મુખોમાં
ते – આપના
त्वरमाणाः – ઝડપથી, વેગપૂર્વક
विशन्ति – પ્રવેશે છે
दंष्ट्राकरालानि – વિકરાળ દાઢોવાળા
भयानकानि – ભયાનક
केचित् – કેટલાક
विलग्नाः – ફસાયેલા
दशनान्तरेषु – દાંતો વચ્ચે
सन्दृश्यन्ते – દેખાય છે
चूर्णितैः – ચૂરેચૂરા થયેલાં
उत्तमाङ्गैः – માથાં (ઉત્તમ અંગો) સાથે

અન્વય

(ते सर्वे) त्वरमाणाः ते दंष्ट्राकरालानि भयानकानि वक्त्राणि विशन्ति; केचित् चूर्णितैः उत्तमाङ्गैः दशनान्तरेषु विलग्नाः सन्दृश्यन्ते ।

સમજૂતી

છવ્વીસમા શ્લોકમાં શરૂ થયેલું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે: તે સર્વ યોદ્ધાઓ ‘ત્વરમાણાઃ’ — તીવ્ર વેગથી — આપના ભયાનક મુખોમાં પ્રવેશે છે. આ શબ્દ ખૂબ અર્થપૂર્ણ છે. કોઈ તેમને ઘસડતું નથી; તેઓ પોતે દોડતા જાય છે. જીવો પોતાનાં કર્મો અને નિયતિથી પ્રેરાઈને કાળ તરફ આગળ વધે છે.

દૃશ્ય અત્યંત ભયાવહ છે — કેટલાકનાં માથાં ચૂરો થઈને દાંતો વચ્ચે અટકેલાં દેખાય છે. માથાને ‘ઉત્તમાંગ’ કહ્યું છે, કારણ કે ત્યાં જ બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોનું કેન્દ્ર છે. અહંકાર અને બળનું એ કેન્દ્ર પણ કાળ સામે ટકી શકતું નથી. ગીતા આ દૃશ્ય ડરાવવા માટે નહીં, સત્ય બતાવવા માટે રજૂ કરે છે — જન્મેલાનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે (૨.૨૭).

દાર્શનિક દૃષ્ટિએ આ શ્લોક આગળના ઉપદેશની ભૂમિકા છે. આગલા બે શ્લોકોમાં અર્જુન ઉપમાઓ આપશે — જેમ નદીઓ સમુદ્ર તરફ દોડે છે અને પતંગિયાં દીવાની જ્યોતમાં પડે છે, તેમ આ યોદ્ધાઓ આપનાં મુખોમાં પ્રવેશે છે. એક ઉપમા સ્વાભાવિક વિલયની છે, બીજી મોહવશ વિનાશની.

શંકરાચાર્ય તેને ભાવિ ઘટનાઓનું પ્રત્યક્ષ દર્શન માને છે, જે અર્જુનના શોક અને મોહને દૂર કરવા કરાવાયું. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન જ સૌને કર્માનુસાર ફળ આપનાર નિયંતા છે; તેમની ઇચ્છા વિના કોઈ જીવતું કે મરતું નથી. આમ અર્જુનને સ્પષ્ટ થાય છે કે યુદ્ધનું પરિણામ તેના નિર્ણયથી નહીં, ઈશ્વરીય વિધાનથી નક્કી છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક છવ્વીસમા શ્લોકના વાક્યને પૂર્ણ કરે છે, જેમાં બંને પક્ષના યોદ્ધાઓનાં નામ આવ્યાં હતાં. આગલા શ્લોકો (૨૮–૨૯) માં અર્જુન નદી-સમુદ્ર અને પતંગિયાં-દીવાની ઉપમાઓથી આ દૃશ્ય વધુ સ્પષ્ટ કરશે.

જીવન-બોધ

ગમે તેટલો શક્તિશાળી હોય, કોઈ મૃત્યુ અને પરિવર્તનથી બચતો નથી. આ સત્ય સ્વીકારીને આપણે અહંકાર છોડી જીવનની દરેક ક્ષણ કર્તવ્ય અને ભક્તિમાં લગાવી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ત્વરમાણ: તીવ્ર વેગે દોડતું
દશનાંતર: દાંતો વચ્ચેનું સ્થાન
ઉત્તમાંગ: શરીરનું શ્રેષ્ઠ અંગ — માથું
ચૂર્ણિત: ચૂરેચૂરા કરાયેલું