શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 14

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ .
praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ॥

અર્થ

ત્યારે વિસ્મયથી ભરાયેલા અને રોમાંચિત થયેલા ધનંજય અર્જુને એ દેવને મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યા અને હાથ જોડીને બોલ્યા.

શબ્દાર્થ

ततः – ત્યારે, ત્યાર પછી
सः – તે
विस्मयाविष्टः – આશ્ચર્યથી ભરાયેલો
हृष्टरोमा – જેનાં રુવાંડાં ઊભાં થયાં હોય, રોમાંચિત
धनञ्जयः – ધનંજય અર્જુન
प्रणम्य – પ્રણામ કરીને
शिरसा – મસ્તકથી, માથું નમાવીને
देवम् – દેવને, વિશ્વરૂપ ભગવાનને
कृताञ्जलिः – હાથ જોડીને
अभाषत – બોલ્યો

અન્વય

ततः विस्मय-आविष्टः हृष्ट-रोमा सः धनञ्जयः देवम् शिरसा प्रणम्य कृत-अञ्जलिः अभाषत ।

સમજૂતી

આ શ્લોક દર્શન અને સ્તુતિ વચ્ચેનો સેતુ છે. અત્યાર સુધી સંજય કહેતા હતા કે અર્જુને શું જોયું; હવે તેઓ કહે છે કે એ દર્શને અર્જુનની અંદર શું કર્યું. ત્રણ વાતો ઉલ્લેખનીય છે — મનમાં વિસ્મય, શરીરમાં રોમાંચ, અને વર્તનમાં નમ્ર પ્રણામ.

‘વિસ્મયાવિષ્ટ’ એટલે વિસ્મયથી સંપૂર્ણ ઘેરાયેલો, જાણે આશ્ચર્યે તેને અંદરથી ભરી દીધો હોય. ‘હૃષ્ટરોમા’ બતાવે છે કે આ અનુભવ માત્ર બૌદ્ધિક નહોતો, શરીર સુધી ઊતર્યો હતો. ભક્તિ-પરંપરામાં રોમાંચને સાત્ત્વિક ભાવોમાં ગણવામાં આવે છે, જે સાચા આધ્યાત્મિક અનુભવનાં સ્વાભાવિક લક્ષણ છે. પહેલા અધ્યાયમાં (1.29) પણ અર્જુનનાં રુવાંડાં ઊભાં થયાં હતાં, પણ તે મોહ અને શોકથી; અહીં એ જ શરીર દિવ્ય વિસ્મયથી પુલકિત છે. આ અર્જુનની આંતરિક યાત્રાનો સુંદર સંકેત છે.

સંજય તેમને ‘ધનંજય’ કહે છે — ધન જીતનાર, મહાવીર. જે યોદ્ધો કોઈ સામે નમતો નહોતો, તે હવે માથું નમાવી, હાથ જોડીને ઊભો છે. શંકરાચાર્ય ટૂંકમાં કહે છે કે અર્જુને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરી સ્તુતિ શરૂ કરી. રામાનુજાચાર્ય વિશેષ ભાર મૂકે છે કે ભગવાનના ઐશ્વર્યનું દર્શન સાચા ભક્તમાં માત્ર ભય નહીં, પ્રેમપૂર્ણ દાસ્ય-ભાવ અને આનંદ જગાડે છે.

અહીંથી અર્જુનનું પ્રસિદ્ધ સ્તોત્ર શરૂ થાય છે, જે અધ્યાયના મોટા ભાગમાં ચાલે છે.

સંદર્ભ

સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને અર્જુનની પ્રતિક્રિયા કહે છે. 11.13 માં જગતનું દર્શન થયું; અહીં અર્જુન પ્રણામ કરે છે, અને પછીના શ્લોક (11.15)થી અર્જુન પોતે બોલવાનું શરૂ કરે છે — વિશ્વરૂપની સ્તુતિ.

જીવન-બોધ

સાચો આધ્યાત્મિક અનુભવ આપણને અહંકારી નહીં, નમ્ર બનાવે છે. જેટલું મોટું સત્ય આપણે જોઈએ, તેટલું જ આપણું માથું સ્વાભાવિક રીતે નમે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિસ્મય: આશ્ચર્ય, અલૌકિક સામે જાગતો ચકિત ભાવ
હૃષ્ટરોમા: રોમાંચિત; એક સાત્ત્વિક ભાવ
કૃતાંજલિ: હાથ જોડેલા, વિનય અને સમર્પણની મુદ્રા