શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 10

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam .
anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ॥

અર્થ

ભગવાને એવું રૂપ બતાવ્યું જેમાં અનેક મુખ અને અનેક નેત્રો હતાં, અનેક અદ્ભુત દૃશ્યો હતાં, જે અનેક દિવ્ય આભૂષણોથી શોભતું હતું અને જેણે અનેક દિવ્ય શસ્ત્રો ઉગામેલાં હતાં.

શબ્દાર્થ

अनेक – અનેક, અસંખ્ય
वक्त्र – મુખ
नयनम् – નેત્રોવાળું (રૂપ)
अनेक – ઘણાં
अद्भुत – આશ્ચર્યકારક, અલૌકિક
दर्शनम् – દૃશ્યોવાળું
अनेक – અનેક
दिव्य – દિવ્ય, દૈવી
आभरणम् – આભૂષણોથી યુક્ત
दिव्य – દિવ્ય
अनेक – અનેક
उद्यत – ઉગામેલાં, ઊંચાં કરેલાં
आयुधम् – શસ્ત્રોવાળું

અન્વય

(हरिः) अनेक-वक्त्र-नयनम् अनेक-अद्भुत-दर्शनम् अनेक-दिव्य-आभरणम् दिव्य-अनेक-उद्यत-आयुधम् (रूपम् दर्शयामास) ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં સંજયે કહ્યું કે મહાયોગેશ્વર હરિએ અર્જુનને પોતાનું પરમ ઐશ્વર્યમય રૂપ દર્શાવ્યું. હવે તેઓ એ રૂપનું વર્ણન શરૂ કરે છે. આ શ્લોકમાં ‘અનેક’ શબ્દ વારંવાર આવે છે — અનેક મુખ, અનેક નેત્ર, અનેક અદ્ભુત દૃશ્ય, અનેક આભૂષણ અને અનેક શસ્ત્ર. આ પુનરાવર્તન જ બતાવે છે કે જે દેખાઈ રહ્યું છે તે ગણતરી અને મર્યાદાની પાર છે. ભાષા પોતાની અસમર્થતા ‘અનેક’ કહીને પ્રગટ કરે છે.

અનેક મુખ અને નેત્ર એ સત્યનું પ્રતીક છે કે સર્વ પ્રાણીઓનાં મુખ અને નેત્ર ખરેખર એ જ એક પરમાત્માનાં છે. શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ કહે છે કે તે સર્વ તરફ નેત્રો, મુખો અને હાથોવાળો છે. ગીતાના તેરમા અધ્યાયમાં (13.13) પણ જ્ઞેય બ્રહ્મને ‘સર્વતઃ પાણિપાદમ્’ કહ્યું છે. વિશ્વરૂપ એ જ શાસ્ત્રીય સત્યનું પ્રત્યક્ષ દર્શન છે.

દિવ્ય આભૂષણો ભગવાનના સૌંદર્ય અને ઐશ્વર્યને, અને ઉગામેલાં દિવ્ય શસ્ત્રો તેમની રક્ષક તથા સંહારક શક્તિને દર્શાવે છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર આ રૂપ પરમેશ્વરની દિવ્ય શક્તિ દ્વારા પ્રગટ થયેલું ઐશ્વર્ય છે, જે દિવ્ય દૃષ્ટિથી જ જોઈ શકાય. રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાનના વાસ્તવિક દિવ્ય વિગ્રહનો વિસ્તાર માને છે, જેમાં આખું જગત તેમનું શરીર છે. મધ્વાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે આ રૂપ ભગવાનથી ભિન્ન નથી, તેમનું પોતાનું જ સ્વરૂપ છે.

આમ આ શ્લોક વિશ્વરૂપ-દર્શનની ભૂમિકા રચે છે — સૌંદર્ય અને ભય, અલંકાર અને આયુધ, બંને સાથે. ભગવાન માત્ર મધુર નથી, તેઓ કાળ અને ન્યાયના અધિષ્ઠાતા પણ છે.

સંદર્ભ

સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે ભગવાને અર્જુનને કેવું રૂપ બતાવ્યું. શ્લોક 9 માં વિશ્વરૂપ-દર્શનની ઘોષણા થઈ; આ શ્લોક અને પછીનો શ્લોક (11.11) સાથે મળીને એ રૂપનું પહેલું ચિત્ર આપે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરનો મહિમા આપણી ગણતરી અને કલ્પનાથી મોટો છે. જ્યારે આપણે દરેક મુખ અને દરેક આંખમાં એ જ એકને જોતાં શીખીએ છીએ, ત્યારે બીજાઓ પ્રત્યે આદર અને કરુણા સહજ બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિશ્વરૂપ: ભગવાનનું વિરાટ રૂપ, જેમાં સમગ્ર વિશ્વ સમાયેલું છે
દિવ્ય: લૌકિક ઇન્દ્રિયોથી પર, દૈવી અને પ્રકાશમય
આયુધ: શસ્ત્ર; ભગવાનની રક્ષક અને સંહારક શક્તિનું પ્રતીક