ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 16

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvāṃ sarvato.anantarūpam .
nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ॥

અર્થ

હે વિશ્વેશ્વર! હું આપને અનેક ભુજાઓ, ઉદરો, મુખો અને નેત્રોવાળા, સર્વ તરફથી અનંત રૂપવાળા જોઉં છું. હે વિશ્વરૂપ! હું આપનો ન અંત જોઉં છું, ન મધ્ય કે ન આદિ.

શબ્દાર્થ

  • अनेक – અનેક
  • बाहु – ભુજાઓ
  • उदर – પેટ
  • वक्त्र – મુખ
  • नेत्रम् – નેત્રોવાળા (આપને)
  • पश्यामि – જોઉં છું
  • त्वाम् – આપને
  • सर्वतः – સર્વ તરફથી
  • अनन्तरूपम् – અનંત રૂપવાળા
  • न – ન, નહીં
  • अन्तम् – અંતને
  • न – ન
  • मध्यम् – મધ્યને
  • न – ન
  • पुनः – વળી, અને
  • तव – આપના
  • आदिम् – આદિ, આરંભને
  • पश्यामि – જોઉં છું
  • विश्वेश्वर – હે વિશ્વના સ્વામી
  • विश्वरूप – હે વિશ્વરૂપવાળા

અન્વય

विश्वेश्वर विश्वरूप, अनेक-बाहु-उदर-वक्त्र-नेत्रम् सर्वतः अनन्त-रूपम् त्वाम् पश्यामि; तव न अन्तम् न मध्यम् न पुनः आदिम् पश्यामि ।

સમજૂતી

અર્જુન વિશ્વરૂપની અનંતતાથી અભિભૂત છે. તેઓ અનેક ભુજાઓ, ઉદરો, મુખો અને નેત્રો જુએ છે — ભુજાઓ કર્મની, ઉદર પોષણ અને ધારણની, મુખ વાણી અને ભોગની, તથા નેત્ર જ્ઞાન અને સાક્ષીભાવની શક્તિનાં પ્રતીક છે. સર્વ પ્રાણીઓમાં જે કોઈ ક્રિયા, ભોગ અને જ્ઞાન છે તે બધું આ એક રૂપનું જ છે.

શ્લોકનો ઉત્તરાર્ધ વધુ ગહન છે: ન અંત દેખાય છે, ન મધ્ય, ન આદિ. ધ્યાન આપો કે અર્જુન ‘અંત’થી શરૂ કરે છે — જાણે પહેલાં કિનારો શોધે છે, પછી વચ્ચેનું બિંદુ, પછી શરૂઆત, અને કંઈ જ મળતું નથી. જેનો દેશમાં કોઈ છેડો નથી, તેનો કાળમાં પણ આદિ-અંત નથી. સામાન્ય દૃષ્ટિ દરેક વસ્તુને તેની મર્યાદાથી ઓળખે છે; અહીં મર્યાદા જ નથી, તેથી આખું રૂપ ક્યારેય પકડમાં આવતું નથી.

બે સંબોધનો પણ મહત્ત્વનાં છે. ‘વિશ્વેશ્વર’ બતાવે છે કે તેઓ વિશ્વના સ્વામી અને નિયંતા છે; ‘વિશ્વરૂપ’ બતાવે છે કે વિશ્વ જ તેમનું રૂપ છે. શંકરાચાર્યની દૃષ્ટિએ બંનેનો સમન્વય એ છે કે પરમેશ્વર જગતના નિમિત્ત અને ઉપાદાન, બંને કારણ છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે જગત તેમનું શરીર છે અને તેઓ તેના નિયંતા આત્મા છે, તેથી તેઓ એકસાથે ‘ઈશ્વર’ પણ છે અને ‘રૂપ’ પણ. મધ્વાચાર્ય સ્વામિત્વ પર ભાર મૂકે છે — જગત સંપૂર્ણપણે તેમને અધીન છે.

તૈત્તિરીય ઉપનિષદ બ્રહ્મને ‘અનંત’ કહે છે; અર્જુન એ જ અનંતતા પોતાની આંખે જોઈ રહ્યા છે.

સંદર્ભ

અર્જુનની સ્તુતિનો બીજો શ્લોક. 11.15 માં તેમણે વિશ્વરૂપની અંદરનાં પ્રાણીઓનું વર્ણન કર્યું; અહીં સ્વયં રૂપની અસીમતાનું. પછીના શ્લોકમાં (11.17) તેઓ તેનાં આયુધો અને તેજનું વર્ણન કરશે.

જીવન-બોધ

જે અનંત છે તેને સીમિત બુદ્ધિ પૂરેપૂરું પકડી શકતી નથી; આ સ્વીકારવું શ્રદ્ધાનો આરંભ છે. દરેક કર્મ, ભોગ અને જ્ઞાનને તેનું જ માનવું એ અહંકારથી મુક્તિનો માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

અનંતરૂપ
અનંત રૂપવાળો, જેની કોઈ મર્યાદા નથી
વિશ્વેશ્વર
વિશ્વના સ્વામી અને નિયંતા
આદિ-મધ્ય-અંત
આરંભ, મધ્ય અને અંત; કાળ અને દેશની મર્યાદાઓ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક