ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 41

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti .
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vāpi ॥

અર્થ

આપની આ મહિમા ન જાણતાં, આપને માત્ર સખા માનીને, અસાવધાનીથી કે પ્રેમથી પણ મેં જે ‘હે કૃષ્ણ! હે યાદવ! હે સખા!’ એમ આગ્રહપૂર્વક કહ્યું છે —

શબ્દાર્થ

  • सखा इति – મિત્ર છે એમ
  • मत्वा – માનીને
  • प्रसभम् – આગ્રહપૂર્વક, સંકોચ વિના
  • यत् – જે
  • उक्तम् – કહેવાયું
  • हे कृष्ण – હે કૃષ્ણ
  • हे यादव – હે યદુવંશી
  • हे सखे – હે મિત્ર
  • इति – એ પ્રમાણે
  • अजानता – ન જાણતાં
  • महिमानम् – મહિમાને
  • तव – આપની
  • इदम् – આ
  • मया – મારા વડે
  • प्रमादात् – અસાવધાનીથી
  • प्रणयेन – પ્રેમ, આત્મીયતાથી
  • वा अपि – અથવા પણ

અન્વય

तव इदम् महिमानम् अजानता मया सखा इति मत्वा प्रमादात् प्रणयेन वा अपि, हे कृष्ण, हे यादव, हे सखे इति प्रसभम् यत् उक्तम् —

સમજૂતી

સ્તુતિના શિખરે પહોંચી અર્જુનનું મન અચાનક પોતાના ભૂતકાળ તરફ વળે છે. જેમની સામે દેવો, ઋષિઓ અને સિદ્ધો કાંપતાં નમે છે, તેમની સાથે તે વર્ષો સુધી સરખા મિત્રની જેમ રહ્યો છે. આ ભાન તેને લજ્જા અને પશ્ચાત્તાપથી ભરી દે છે. આ શ્લોક અને આગલો શ્લોક મળીને એક વાક્ય બને છે; અહીં તે ભૂલ કહે છે અને 11.42માં ક્ષમા માગે છે.

‘હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખા’ — આ ત્રણે સંબોધન સામાન્ય, ઘરગથ્થુ છે: વ્યક્તિગત નામ, કુળનું નામ અને મિત્રતાનો શબ્દ. જેમને હમણાં જ ‘અનંત’, ‘દેવેશ’, ‘જગન્નિવાસ’ કહ્યા, તેમને પહેલાં આટલી સહજતાથી બોલાવવા એ અર્જુનને હવે અયોગ્ય લાગે છે. ‘પ્રસભમ્’ એટલે સંકોચ વિના, ક્યારેક અધિકારથી.

અર્જુન બે કારણ આપે છે: પ્રમાદ (અસાવધાની, મહિમાનું ભાન ન રહેવું) અને પ્રણય (ઊંડો પ્રેમ, જે ઔપચારિકતા ભૂંસી નાખે). રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન પોતાના સૌલભ્ય ગુણને કારણે જ મનુષ્યરૂપે આવી સખા બને છે; એ સરળતાને ભક્ત ક્યારેક તેમની મર્યાદા સમજી બેસે છે. ભક્તિ પરંપરામાં આ સખ્યભાવને ભક્તિનું એક મધુર સ્વરૂપ ગણવામાં આવે છે.

આમ આ શ્લોક ઐશ્વર્ય અને માધુર્ય — ભગવાનની મહિમા અને આત્મીયતા — વચ્ચેનો તણાવ બતાવે છે. ‘અજાનતા મહિમાનં તવેદમ્’ 9.11ની યાદ અપાવે છે, જ્યાં ભગવાને કહ્યું કે મૂઢ લોકો માનવદેહમાં રહેલા મારા પરમ ભાવને જાણતા નથી.

સંદર્ભ

11.36થી 11.40ની સ્તુતિ પછી અર્જુનનો સ્વર સ્તુતિમાંથી ક્ષમાયાચનામાં બદલાય છે. આ શ્લોક 11.42 સાથે એક વાક્ય રચે છે, જ્યાં તે સ્પષ્ટ ક્ષમા માગે છે.

જીવન-બોધ

નિકટતાને કારણે આપણે ઘણી વાર મહાનને સામાન્ય માની લઈએ છીએ — ઈશ્વર, ગુરુ કે માતાપિતા. પ્રેમ જળવાય, પણ તેની સાથે આદર અને કૃતજ્ઞતા કદી ન છૂટે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રમાદ
અસાવધાની, મહત્ત્વનું ભાન ન રહેવું
પ્રણય
ઊંડો પ્રેમ અને આત્મીયતા
સખ્યભાવ
ભગવાનને મિત્રરૂપે પ્રેમ કરવાનો ભાવ
મહિમા
ભગવાનનું ઐશ્વર્ય અને મહત્ત્વ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક