શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 37

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्
गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kasmācca te na nameranmahātman garīyase brahmaṇo.apyādikartre .
ananta deveśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ॥

અર્થ

હે મહાત્મન્! આપ બ્રહ્માથી પણ શ્રેષ્ઠ અને તેમના પણ આદિકર્તા છો, તો સિદ્ધગણ આપને નમસ્કાર કેમ ન કરે? હે અનંત, હે દેવેશ, હે જગન્નિવાસ! જે સત્ છે, જે અસત્ છે અને જે બંનેથી પર અક્ષર તત્ત્વ છે, તે આપ જ છો.

શબ્દાર્થ

कस्मात् – શા માટે, કયા કારણે
च – અને
ते – તેઓ (સિદ્ધો); આપને
न नमेरन् – નમસ્કાર ન કરે
महात्मन् – હે મહાન આત્માવાળા
गरीयसे – સૌથી મહાન માટે
ब्रह्मणः अपि – બ્રહ્માના પણ
आदिकर्त्रे – આદિ કર્તા માટે
अनन्त – હે અનંત
देवेश – હે દેવોના સ્વામી
जगन्निवास – હે જગતના આશ્રય
त्वम् – આપ
अक्षरम् – અવિનાશી તત્ત્વ
सत् – વ્યક્ત, પ્રગટ
असत् – અવ્યક્ત, કારણરૂપ
तत्परम् – તે બંનેથી પર
यत् – જે

અન્વય

महात्मन्, ब्रह्मणः अपि गरीयसे आदिकर्त्रे ते (ते सिद्धसङ्घाः) कस्मात् च न नमेरन् ? अनन्त, देवेश, जगन्निवास, यत् सत् असत् तत्परम् (च) अक्षरम्, (तत्) त्वम् (असि) ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં અર્જુને જોયું કે રાક્ષસો ભયથી નાસી રહ્યા છે અને સિદ્ધોના સમૂહ ભગવાનને પ્રણામ કરી રહ્યા છે. હવે તે આ પ્રણામનું કારણ કહે છે — જે બ્રહ્માના પણ આદિકર્તા છે, જેમનાથી સૃષ્ટિકર્તાનો પણ જન્મ થયો, તેમને નમન ન કરવું એ જ આશ્ચર્ય ગણાય. ‘કસ્માચ્ચ તે ન નમેરન્’ એ પ્રશ્ન નથી, પરંતુ દૃઢ ઘોષણા છે.

અર્જુન ત્રણ સંબોધન કરે છે: અનંત — જેમને દેશ, કાળ કે વસ્તુની કોઈ મર્યાદા નથી; દેવેશ — સર્વ દેવતાઓના નિયંતા; જગન્નિવાસ — જેમનામાં સમગ્ર જગત વસે છે. આ વિશેષણો વિશ્વરૂપના પ્રત્યક્ષ અનુભવમાંથી પ્રગટ્યાં છે.

શ્લોકનો ઉત્તરાર્ધ તત્ત્વજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ ગહન છે. શંકરાચાર્ય ‘સત્’ને વ્યક્ત કાર્ય અને ‘અસત્’ને અવ્યક્ત કારણ માને છે, અને કહે છે કે આ બંનેથી પર જે અક્ષર બ્રહ્મ છે તે પણ આપ જ છો — કાર્ય, કારણ અને તેનાથી અતીત તત્ત્વ અંતે એક જ છે. રામાનુજાચાર્ય મુજબ સત્-અસત્ એ કાર્યાવસ્થા અને કારણાવસ્થાની પ્રકૃતિ છે અને ‘તત્પરમ્’ મુક્ત જીવાત્મા છે; આ સર્વ ભગવાનનું શરીર છે, તેથી ભગવાન સર્વરૂપ કહેવાય છે. મધ્વાચાર્ય અહીં ભગવાનના સર્વાધિપત્ય પર ભાર મૂકે છે.

અધ્યાય 9.19નું ‘સદસચ્ચાહમર્જુન’ અહીં અર્જુનના મુખે અનુભવ બનીને પાછું આવે છે. જે ઉપદેશ પહેલાં સાંભળ્યો હતો, તે હવે દર્શન બની ગયો છે.

સંદર્ભ

અર્જુનની વિશ્વરૂપ-સ્તુતિ (11.36–46)નો આ બીજો શ્લોક છે. 11.36માં સિદ્ધોના નમસ્કારનું વર્ણન કર્યા પછી અહીં તેનું કારણ આપે છે, અને 11.38માં ભગવાનને આદિદેવ, પુરાણ પુરુષ કહી સ્તુતિ આગળ વધારે છે.

જીવન-બોધ

સર્વના મૂળ સામે નમવું એ ગુલામી નથી, સત્યનો સ્વીકાર છે. જ્યારે સમજાય કે આપણું અસ્તિત્વ પણ તેમનાથી જ છે, ત્યારે અહંકાર સહજ રીતે નમ્રતામાં પલટાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

આદિકર્તા: બ્રહ્માના પણ મૂળ કારણ, પરમેશ્વર
જગન્નિવાસ: જેમનામાં આખું જગત વસે છે
સત્-અસત્: વ્યક્ત કાર્ય અને અવ્યક્ત કારણ
અક્ષર: અવિનાશી પરમ તત્ત્વ