ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 12

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā .
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ॥

અર્થ

જો આકાશમાં એકસાથે હજાર સૂર્યોનો પ્રકાશ ઉદય પામે, તો તે કદાચ એ મહાત્મા (વિશ્વરૂપ પરમેશ્વર)ના પ્રકાશ જેવો થઈ શકે.

શબ્દાર્થ

  • दिवि – આકાશમાં
  • सूर्यसहस्रस्य – હજાર સૂર્યોનો
  • भवेत् – થાય
  • युगपत् – એકસાથે, એક જ સમયે
  • उत्थिता – ઉદય પામેલો, પ્રગટેલો
  • यदि – જો
  • भाः – પ્રકાશ, કાંતિ
  • सदृशी – સમાન, તુલ્ય
  • सा – તે (પ્રકાશ)
  • स्यात् – હોઈ શકે
  • भासः – પ્રકાશના
  • तस्य – તે
  • महात्मनः – મહાન આત્મા, પરમેશ્વરના

અન્વય

यदि दिवि सूर्य-सहस्रस्य भाः युगपत् उत्थिता भवेत्, सा तस्य महात्मनः भासः सदृशी स्यात् (यदि वा न स्यात्) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના સૌથી પ્રસિદ્ધ અને સૌથી ચિત્રાત્મક શ્લોકોમાંનો એક છે. સંજય વિશ્વરૂપના પ્રકાશનું વર્ણન કરવા માગે છે, પણ જગતમાં એવી કોઈ વસ્તુ મળતી નથી જેની સાથે તેની સરખામણી થઈ શકે. સૂર્ય આપણા અનુભવનો સૌથી તેજસ્વી પદાર્થ છે, જેને ખુલ્લી આંખે જોઈ પણ શકાતો નથી. સંજય કહે છે — કલ્પના કરો કે આકાશમાં એક નહીં, હજાર સૂર્ય એક જ ક્ષણે ઊગી નીકળે. ત્યારે જે પ્રકાશ થાય, તે ‘જો’ એ મહાત્માના પ્રકાશ જેવો થઈ શકે.

શ્લોકની વ્યાકરણ રચના ધ્યાન ખેંચે છે. ‘યદિ ... સ્યાત્’ — આ સંભાવનાની ભાષા છે, નિશ્ચયની નહીં. આચાર્ય શંકર અને અન્ય ટીકાકારો સૂચવે છે કે આ ઉપમા પણ અધૂરી છે; હજાર સૂર્યોનો પ્રકાશ પણ ભાગ્યે જ એ પ્રકાશની બરાબર થાય, ખરેખર તો તે તેનાથી પણ વધારે છે. તેથી અહીં ‘અભૂતોપમા’ છે — કદી ન બનેલી ઘટનાની કલ્પના કરીને અપાયેલી ઉપમા, કારણ કે વાસ્તવિક ઉપમાન કોઈ છે જ નહીં. સંસ્કૃતમાં ‘સહસ્ર’ શબ્દ ઘણી વાર ‘અસંખ્ય’નો બોધક પણ છે.

દાર્શનિક રીતે આ પ્રકાશ માત્ર ભૌતિક તેજ નથી. કઠ અને મુંડક ઉપનિષદ કહે છે — ‘ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકમ્’; ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર કે તારા પ્રકાશતા નથી, તેના જ પ્રકાશથી આ સર્વ પ્રકાશિત છે. ગીતા પણ કહે છે કે સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિમાં જે તેજ છે તે મારું જ છે (15.12), અને પરમાત્મા ‘જ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિઃ’ — જ્યોતિઓની પણ જ્યોતિ છે (13.17). શંકરાચાર્યની અદ્વૈત દૃષ્ટિએ આ ચૈતન્યનો પ્રકાશ છે, જે બધું પ્રકાશિત કરે છે પણ પોતે કોઈથી પ્રકાશિત થતો નથી. રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાનના દિવ્ય મંગલ વિગ્રહનું સ્વાભાવિક, અપ્રાકૃત તેજ માને છે, જે પ્રકૃતિના તેજથી સર્વથા ભિન્ન અને શ્રેષ્ઠ છે. મધ્વાચાર્ય અનુસાર આ ભગવાનની પોતાની સ્વરૂપભૂત જ્યોતિ છે, જેના પર જીવ અને જગતનો સીમિત પ્રકાશ આશ્રિત છે.

નોંધવા જેવું છે કે આ વાત અર્જુન નહીં, સંજય કહે છે. વ્યાસજીની કૃપાથી સંજયને દિવ્ય દૃષ્ટિ મળી છે; તેઓ પોતે પણ આ દર્શનના સાક્ષી છે. અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર સામે પ્રકાશનું આ વર્ણન એક માર્મિક વિરોધાભાસ રચે છે — જે બહારથી જોઈ શકતો નથી, તેને પરમ જ્યોતિના સમાચાર સંભળાવાય છે, પણ મોહને કારણે તે અંદરથી પણ અંધ જ રહે છે.

આધુનિક સમયમાં પણ આ શ્લોક કોઈ અસહ્ય, વિરાટ પ્રકાશના અનુભવને વ્યક્ત કરવા વારંવાર યાદ કરાયો છે. પણ તેનો મૂળ સંદેશ આધ્યાત્મિક છે: પરમાત્માનો મહિમા આપણા શ્રેષ્ઠ અનુભવોથી પણ અનંતગણો મોટો છે.

સંદર્ભ

સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને વિશ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે. શ્લોક 10 અને 11 માં તેના અંગો, આભૂષણો અને સૌંદર્યનું વર્ણન થયું; અહીં તેના તેજની અનુપમ ઉપમા અપાઈ છે. પછીના શ્લોકમાં (11.13) સંજય કહેશે કે અર્જુને એ જ શરીરમાં સમગ્ર જગતને એક સ્થાને જોયું.

જીવન-બોધ

આપણા સૌથી મોટા અનુભવો અને સૌથી ઉજ્જ્વળ કલ્પનાઓ પણ પરમાત્માના મહિમા સામે નાની છે. આ સમજ અહંકારને ઓગાળે છે અને નમ્રતા આપે છે. જીવનમાં જે પ્રકાશ, જ્ઞાન કે પ્રતિભા મળે તેને એ પરમ જ્યોતિની ભેટ માનવી જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

ભાઃ / ભાસ્
પ્રકાશ, તેજ, દીપ્તિ
યુગપત્
એક જ સમયે, એકસાથે
મહાત્મા
અહીં પરમ મહાન આત્મા, વિશ્વરૂપ પરમેશ્વર
અભૂતોપમા
કદી ન બનેલી ઘટનાની કલ્પનાથી અપાતી ઉપમા, જ્યારે વાસ્તવિક ઉપમાન ન હોય
જ્યોતિષાં જ્યોતિઃ
સર્વ જ્યોતિઓની પણ જ્યોતિ; પરમાત્મા (ગીતા 13.17)

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક