ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 2

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā .
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ॥

અર્થ

હે કમળનયન! મેં આપની પાસેથી પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયનું વિસ્તારથી વર્ણન સાંભળ્યું છે, અને આપનો અવિનાશી મહિમા પણ સાંભળ્યો છે.

શબ્દાર્થ

  • भवाप्ययौ – ઉત્પત્તિ અને પ્રલય
  • हि – નિશ્ચે
  • भूतानाम् – પ્રાણીઓના
  • श्रुतौ – સંભળાયા છે
  • विस्तरशः – વિસ્તારપૂર્વક
  • मया – મારા વડે
  • त्वत्तः – આપની પાસેથી
  • कमलपत्राक्ष – હે કમળપત્ર જેવા નેત્રવાળા
  • माहात्म्यम् – મહિમા
  • अपि – પણ
  • च – અને
  • अव्ययम् – અવિનાશી, કદી ન ઘટનારો

અન્વય

हे कमल-पत्र-अक्ष, भूतानाम् भव-अप्ययौ हि मया त्वत्तः विस्तरशः श्रुतौ, अव्ययम् माहात्म्यम् अपि च (श्रुतम्) ।

સમજૂતી

અર્જુન અહીં ટૂંકમાં જણાવે છે કે તેમણે અત્યાર સુધી શું સાંભળ્યું છે. ‘ભવાપ્યયૌ’ — સૃષ્ટિ અને પ્રલય — નું વર્ણન સાતમાથી દસમા અધ્યાય સુધી વારંવાર આવ્યું છે: ‘અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા’ (7.6). જગત ભગવાનમાંથી પ્રગટે છે અને તેમનામાં જ લીન થાય છે; તેઓ જગતના ઉપાદાન અને નિમિત્ત બંને કારણ છે.

પરંતુ અર્જુને માત્ર સૃષ્ટિવિજ્ઞાન નથી સાંભળ્યું; તેમણે ભગવાનનો ‘અવ્યય માહાત્મ્ય’ પણ સાંભળ્યો — એવો મહિમા જે સૃષ્ટિના બનવા-બગડવાથી જરાય ઘટતો નથી. જગત પરિવર્તનશીલ છે, પણ તેનો આધાર અપરિવર્તનશીલ છે. શંકરાચાર્યના મતે આ માહાત્મ્ય એટલે ઈશ્વરનું એ સ્વરૂપ જે સૌ કર્મોનાં ફળ આપે છે છતાં પોતે નિર્લેપ રહે છે. રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાનના અનંત કલ્યાણ-ગુણો — સર્વજ્ઞતા, સર્વશક્તિમત્તા અને કરુણા — તરીકે જુએ છે, જે કદી ક્ષીણ થતા નથી.

‘કમલપત્રાક્ષ’ સંબોધન ખૂબ મધુર છે. જે પરમાત્માના વિરાટ ઐશ્વર્યની વાત ચાલે છે તેમને જ અર્જુન પ્રેમથી ‘કમળનયન’ કહે છે. ઐશ્વર્ય અને માધુર્ય અહીં સાથે સાથે છે. કમળ પાણીમાં રહીને પણ ભીંજાતું નથી; તેમ ભગવાન જગતના કારણ હોવા છતાં તેનાથી અલિપ્ત છે. આ સ્મરણ જ અર્જુનને આગળની પ્રાર્થના તરફ લઈ જાય છે.

સંદર્ભ

પહેલા શ્લોકમાં કૃતજ્ઞતા પ્રગટ કર્યા પછી અર્જુન અહીં સાંભળેલા ઉપદેશનો સાર કહે છે. આ ત્રીજા શ્લોકની પ્રાર્થનાની પૃષ્ઠભૂમિ છે — સાંભળેલું હવે તેઓ પ્રત્યક્ષ જોવા ઇચ્છે છે.

જીવન-બોધ

સંસારના બનવા-બગડવાની વચ્ચે એક અવિનાશી આધાર છે; તેના પર દૃષ્ટિ સ્થિર રાખવાથી જીવનના ચઢાવ-ઉતારમાં સ્થિરતા આવે છે. ઈશ્વરની મહાનતા સમજતાં પણ તેમના પ્રત્યે પ્રેમ અને આત્મીયતા જાળવી રાખો.

મુખ્ય શબ્દો

ભવાપ્યય
જગતની ઉત્પત્તિ અને લય
માહાત્મ્ય
મહિમા, પ્રભાવ
અવ્યય
અવિનાશી, કદી ન ઘટનારું
કમલપત્રાક્ષ
કમળપત્ર જેવાં નેત્રોવાળા — શ્રીકૃષ્ણનું પ્રિય નામ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક