શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 17

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च
तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam .
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād dīptānalārkadyutimaprameyam ॥

અર્થ

હું આપને મુકુટ, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરેલા, સર્વ તરફ પ્રકાશતા તેજના પુંજરૂપે જોઉં છું; આપ ચારે તરફથી જોવામાં અતિ કઠિન છો, પ્રજ્વલિત અગ્નિ અને સૂર્ય જેવી કાંતિવાળા અને અપ્રમેય છો.

શબ્દાર્થ

किरीटिनम् – મુકુટ ધારણ કરેલા
गदिनम् – ગદા ધારણ કરેલા
चक्रिणम् – ચક્ર ધારણ કરેલા
च – અને
तेजोराशिम् – તેજના પુંજને
सर्वतः – સર્વ તરફથી
दीप्तिमन्तम् – પ્રકાશમાન
पश्यामि – જોઉં છું
त्वाम् – આપને
दुर्निरीक्ष्यम् – જેને જોવું અતિ કઠિન હોય
समन्तात् – ચારે તરફથી
दीप्त – પ્રજ્વલિત
अनल – અગ્નિ
अर्क – સૂર્ય
द्युतिम् – કાંતિવાળા
अप्रमेयम् – જેને માપી કે પૂરેપૂરા જાણી ન શકાય

અન્વય

किरीटिनम् गदिनम् चक्रिणम् च, सर्वतः दीप्तिमन्तम् तेजो-राशिम्, समन्तात् दुर्निरीक्ष्यम्, दीप्त-अनल-अर्क-द्युतिम् अप्रमेयम् त्वाम् पश्यामि ।

સમજૂતી

અનંત અને ભયાવહ રૂપની વચ્ચે અર્જુનને એક પરિચિત ચિહ્ન પણ દેખાય છે — મુકુટ, ગદા અને ચક્ર. આ ભગવાન વિષ્ણુનાં જાણીતાં આયુધ અને અલંકાર છે. જાણે અસીમ પ્રકાશની વચ્ચે ભક્તને પોતાના ઇષ્ટની ઓળખ મળી જાય છે. આગળ 11.46 માં અર્જુન આ જ કિરીટધારી, ગદા-ચક્રધારી ચતુર્ભુજ રૂપને ફરી જોવાની પ્રાર્થના કરશે; તેનું બીજ અહીં જ છે.

પણ એ પરિચિત રૂપ પણ ‘તેજોરાશિ’ — તેજના અપાર પુંજ — માં વીંટળાયેલું છે. ‘દુર્નિરીક્ષ્ય’ શબ્દ બતાવે છે કે દિવ્ય દૃષ્ટિ મળ્યા પછી પણ તેને જોવું કઠિન છે. 11.12 માં સંજયે હજાર સૂર્યોની ઉપમા આપી હતી; અહીં અર્જુન પોતે પ્રજ્વલિત અગ્નિ અને સૂર્યની ઉપમા આપે છે. બંને સાક્ષીઓ એક જ અનુભવની પુષ્ટિ કરે છે.

‘અપ્રમેય’ એટલે જેને કોઈ પ્રમાણથી પૂરું માપી ન શકાય. શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ કરે છે — જેનું પરિચ્છેદ, એટલે સીમા-નિર્ધારણ, શક્ય નથી. રામાનુજાચાર્ય અનુસાર ભગવાનના ગુણો અને ઐશ્વર્ય અપરિમિત છે, તેથી તેઓ અપ્રમેય છે, જોકે શાસ્ત્ર અને ભક્તિથી તેમને જાણી શકાય છે. આ વિરોધાભાસ ગીતાનું ઊંડું સત્ય છે: અર્જુન તેમને જોઈ પણ રહ્યા છે, અને કહે છે કે તેમને પૂરા જોઈ શકાતા નથી.

આમ આ શ્લોક સૌંદર્ય અને ભય, પરિચય અને રહસ્ય, બંનેને એકસાથે ધારણ કરે છે.

સંદર્ભ

અર્જુનની સ્તુતિ ચાલુ છે. 11.16 માં તેમણે રૂપની અનંતતા કહી; અહીં તેનાં આયુધો અને અસહ્ય તેજનું વર્ણન છે. પછીના શ્લોકમાં (11.18) અર્જુન દર્શન પરથી નિષ્કર્ષ તરફ જાય છે અને ભગવાનના તત્ત્વની ઘોષણા કરે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં જ્યારે બધું વિશાળ અને અગમ્ય લાગે, ત્યારે પણ ભક્તને પોતાના પ્રભુનું પરિચિત સ્વરૂપ આધાર આપે છે. સત્યને પૂરું ન સમજી શકવું આપણને નિરાશ ન કરે; તેના પ્રત્યે પ્રેમ અને શ્રદ્ધા જાળવવી એ જ માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

કિરીટી, ગદી, ચક્રી: મુકુટ, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરનાર; વિષ્ણુ રૂપનાં ચિહ્ન
તેજોરાશિ: તેજનો અપાર પુંજ
દુર્નિરીક્ષ્ય: જેને જોવું અતિ કઠિન હોય
અપ્રમેય: જેને કોઈ પ્રમાણથી પૂરેપૂરું માપી ન શકાય