શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 47

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat .
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — રણભૂમિમાં આમ કહીને, શોકથી વ્યાકુળ મનવાળા અર્જુન બાણ સહિત ધનુષ્યનો ત્યાગ કરીને રથના પાછલા ભાગમાં બેસી ગયા.

શબ્દાર્થ

एवम् – આ રીતે
उक्त्वा – કહીને
अर्जुनः – અર્જુન
सङ्ख्ये – યુદ્ધભૂમિમાં
रथोपस्थे – રથના પાછલા ભાગ (આસન) પર
उपाविशत् – બેસી ગયા
विसृज्य – ત્યજીને
सशरम् – બાણ સહિત
चापम् – ધનુષ્યને
शोकसंविग्नमानसः – શોકથી ઉદ્વિગ્ન મનવાળા

અન્વય

सञ्जयः उवाच — सङ्ख्ये एवम् उक्त्वा शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः सशरं चापं विसृज्य रथोपस्थे उपाविशत् ।

સમજૂતી

પહેલો અધ્યાય સંપૂર્ણ પતનના ચિત્રથી પૂરો થાય છે. “આમ રણભૂમિમાં કહીને અર્જુને બાણ સહિત ધનુષ છોડી દીધું અને શોકથી ઉદ્વિગ્ન મનવાળો થઈને રથના પાછલા ભાગમાં બેસી ગયો.” સંજય આ શબ્દો આંધળા રાજાને સંભળાવે છે, અને તેમની સાથે ગીતાનો આરંભિક અંક પૂરો થાય છે.

શારીરિક વિગતો પર ધ્યાન આપો. અર્જુન, પોતાના યુગનો શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર, જેનું ગાંડીવ ધનુષ પ્રસિદ્ધ હતું, તે ધનુષ ફેંકી દે છે. તે રથમાં ટટ્ટાર ઊભો આવ્યો હતો, વિરોધી સેનાનું નિરીક્ષણ કરવા ઉત્સુક; હવે તે બેસી જાય છે, જાણે ઊભા રહેવાની શક્તિ જ ન હોય. મુદ્રાનું પરિવર્તન એ હૃદયનું પરિવર્તન છે. જે કર્મશીલ માણસ હતો તે હવે જડતામાં છે. ‘શોકસંવિગ્નમાનસઃ’, જેનું મન શોકથી ઉદ્વિગ્ન છે, શબ્દ બતાવે છે કે કારણ સામાન્ય અર્થની કાયરતા નથી, અંદરની ઊંડી ઉથલપાથલ છે.

આચાર્યોના ભાર જુદા છે. શંકરાચાર્ય ધ્યાન દોરે છે કે આસક્તિથી ઉપજેલા શોક અને ધર્મ-અધર્મ વિશેનો મોહ સંસારનાં મૂળ છે, અને અર્જુનની અવસ્થા એ માનવીય દશા બતાવે છે જેનું ઔષધ ગીતાનો ઉપદેશ છે. રામાનુજ ભાર મૂકે છે કે અર્જુનનો શોક સંબંધીઓને પોતાના માનવાથી ઉપજ્યો છે, જ્યારે ખરેખર આત્મા શરીરથી ભિન્ન છે, એટલે જ પ્રભુએ તેને આત્મજ્ઞાન શીખવવું પડે છે. મધ્વાચાર્ય આ શ્લોકને એ સ્થાન માને છે જ્યાં અસહાય અર્જુન પ્રભુ તરફ માર્ગદર્શક તરીકે વળે છે.

આ ક્ષણનું મહત્ત્વ એમાં છે કે તે શું શક્ય બનાવે છે. સંપૂર્ણ આત્મવિશ્વાસુ માણસ પાસે પ્રશ્નો હોતા નથી, અને જેની પાસે પ્રશ્નો નથી તે શીખી શકતો નથી. અર્જુનનું પતન એ જ દ્વાર છે જેમાં ગુરુ બોલી શકે. આગલા તબક્કા 2.7માં અર્જુન કહે છે, “હું તમારો શિષ્ય છું; શરણે આવેલા મને ઉપદેશ આપો.” આમ ગીતા આત્મનિર્ભર માણસને આપેલું વ્યાખ્યાન નથી, પણ એને આપેલો ઉત્તર છે જે પોતાનાં સાધનોના અંતે પહોંચી ગયો છે.

આપણા જીવનમાં પણ આવા ક્ષણો આવે છે: કોઈ નુકસાન, નિષ્ફળતા, કે આપણી ક્ષમતાથી મોટો નિર્ણય. તેમને માત્ર પરાજય તરીકે જોવાની લાલચ થાય છે. પહેલો અધ્યાય સૂચવે છે કે તેઓ ઊંડી રીતે જોવાનું દ્વાર હોઈ શકે. અધ્યાયનું નામ, ‘અર્જુનવિષાદયોગ’, અર્જુનની નિરાશાનો યોગ, નિરાશાને માર્ગમાં સ્થાન આપે છે. તે 2.1થી 2.10ની ભૂમિકા બનાવે છે, જ્યાં કૃષ્ણ બંને સેનાઓ વચ્ચે સ્મિત સાથે ઉત્તરનો આરંભ કરે છે.

સંદર્ભ

આ પ્રથમ અધ્યાયનો અંતિમ શ્લોક છે. શ્લોક 28 થી 46 સુધી અર્જુનની વિષાદભરી દલીલો પછી સંજય અહીં તેમની સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે. બીજા અધ્યાયની શરૂઆત આ જ દૃશ્યથી થાય છે — આંસુભરી આંખોવાળા અર્જુનને શ્રીકૃષ્ણ કહેવાનું શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં એવી ક્ષણો આવે છે જ્યારે આપણે સંપૂર્ણપણે હાર માની લઈએ છીએ અને બધું છોડી દેવા ઇચ્છીએ છીએ. વિષાદની આવી ક્ષણો પણ વ્યર્થ નથી — જો તે આપણને સાચા માર્ગદર્શન તરફ લઈ જાય, તો એ જ આપણા આંતરિક જાગરણની શરૂઆત બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

શોકસંવિગ્નમાનસ: શોકથી ઊંડે સુધી વ્યાકુળ મનવાળો
રથોપસ્થ: રથનો પાછલો ભાગ કે આસન
વિષાદયોગ: વિષાદનો યોગ; એવું દુઃખ જે ઈશ્વર તરફ લઈ જાય
શોક-મોહ: દુઃખ અને ભ્રમ — સંસારબંધનનાં મૂળ કારણ