ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 35

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

etānna hantumicchāmi ghnato.api madhusūdana .
api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ॥

અર્થ

હે મધુસૂદન! આ લોકો મને મારી નાખે તોપણ ત્રણેય લોકના રાજ્ય માટે પણ હું તેમને મારવા નથી ઇચ્છતો; તો પછી માત્ર આ પૃથ્વીના રાજ્ય માટે તો વાત જ શી!

શબ્દાર્થ

  • एतान् – આમને
  • न – નહીં
  • हन्तुम् – મારવા
  • इच्छामि – ઇચ્છું છું
  • घ्नतः – મારનારાઓને, મારા પર પ્રહાર કરતા હોય તોપણ
  • अपि – પણ
  • मधुसूदन – હે મધુ દૈત્યને મારનાર શ્રીકૃષ્ણ
  • त्रैलोक्यराज्यस्य – ત્રણેય લોકના રાજ્યના
  • हेतोः – માટે
  • किम् नु – તો પછી શું કહેવું
  • महीकृते – પૃથ્વી માટે

અન્વય

मधुसूदन, घ्नतः अपि एतान् (अहं) त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि हन्तुं न इच्छामि, किं नु महीकृते ।

સમજૂતી

અર્જુનનો નિશ્ચય હવે દૃઢ થતો જાય છે — એ નિશ્ચય જે મોહમાંથી જન્મ્યો છે. તેઓ કહે છે કે આ લોકો તેમને મારી નાખે તોપણ તેઓ તેમના પર હાથ નહીં ઉપાડે. ત્રણેય લોક — પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ — નું રાજ્ય મળે તોપણ નહીં, તો પછી માત્ર હસ્તિનાપુરના રાજ્ય માટે તો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી.

આ કથન અર્જુનના ઉદાત્ત હૃદયને પ્રગટ કરે છે. તેમના મનમાં બદલાની ભાવના નથી; તેઓ વેરની આગમાં બળતા નથી. જે લોકોએ તેમની સાથે આટલો અન્યાય કર્યો, તેમના પ્રત્યે પણ તેમના મનમાં કરુણા છે. આ ગુણ સાધારણ નથી, અને તેથી જ અર્જુન ગીતાના ઉપદેશના યોગ્ય પાત્ર છે — કઠોર હૃદયના દુર્યોધનને ક્યારેય આવો વિષાદ થતો નથી.

પરંતુ અહીં એક મોટી ભૂલ પણ છુપાયેલી છે. અર્જુન આ પ્રશ્નને માત્ર અંગત નફા-નુકસાનની દૃષ્ટિએ જુએ છે — 'મને રાજ્ય મળે કે ન મળે'. તેઓ ભૂલી જાય છે કે ક્ષત્રિયનું યુદ્ધ પોતાના માટે નહીં, ધર્મ અને પ્રજા માટે હોય છે. અધર્મ સામે શસ્ત્ર હેઠાં મૂકી દેવાં, ભલે ગમે તેટલી ઉદાર ભાવનાથી, અધર્મને જ બળ આપે છે.

અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને 'મધુસૂદન' કહે છે — મધુ નામના દૈત્યનો વધ કરનાર. તેમાં એક સૂક્ષ્મ વિડંબના છે: અર્જુન એ જ વ્યક્તિને સંબોધે છે જેમણે પોતે ધર્મની રક્ષા માટે દૈત્યોનો વધ કર્યો, અને એમને જ કહે છે કે પોતે અધર્મીઓનો વધ નહીં કરે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં અર્જુને યુદ્ધમાં ઊભેલાં સગાંઓ ગણાવ્યાં હતાં; અહીં તેઓ તેમને ન મારવાનો પોતાનો નિર્ણય જાહેર કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ તેનું નૈતિક કારણ આપે છે — તેમને મારવાથી પાપ લાગશે.

જીવન-બોધ

બદલાની ભાવનાથી મુક્ત હૃદય એક મહાન ગુણ છે, પરંતુ અન્યાય સામે નિષ્ક્રિય થઈ જવું એ કરુણા નહીં, કર્તવ્યથી વિમુખતા છે. સાચી ઉદારતા એ છે જે ધર્મની રક્ષા કરતાં પણ દ્વેષરહિત રહે.

મુખ્ય શબ્દો

મધુસૂદન
મધુ નામના દૈત્યનો વધ કરનાર — શ્રીકૃષ્ણ
ત્રૈલોક્ય
ત્રણ લોક — પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ
મહી
પૃથ્વી; અહીં પૃથ્વીનું રાજ્ય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક