ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 11

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ .
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ॥

અર્થ

તેથી બધા મોરચા પર પોતપોતાના સ્થાને દૃઢ રહીને આપ સૌ નિશ્ચયપૂર્વક ભીષ્મ પિતામહની જ ચારે બાજુથી રક્ષા કરો.

શબ્દાર્થ

  • अयनेषु – મોરચાઓ પર, વ્યૂહના પ્રવેશમાર્ગો પર
  • च – અને
  • सर्वेषु – બધા
  • यथाभागम् – પોતપોતાના નિયત સ્થાન પ્રમાણે
  • अवस्थिताः – સ્થિત રહીને
  • भीष्मम् – ભીષ્મની
  • एव – જ
  • अभिरक्षन्तु – ચારે બાજુથી રક્ષા કરો
  • भवन्तः – આપ સૌ
  • सर्वे – બધા
  • हि – નિશ્ચયપૂર્વક

અન્વય

सर्वेषु च अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव हि भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु ।

સમજૂતી

દુર્યોધનનું ભાષણ અહીં એક આદેશ સાથે પૂરું થાય છે. 'અયન' એટલે વ્યૂહના એવા પ્રવેશદ્વાર કે મોરચા, જ્યાંથી શત્રુ અંદર ઘૂસી શકે. તે બધા સેનાપતિઓને કહે છે કે પોતપોતાના નિયત સ્થાને અડગ રહો અને આખી શક્તિ ભીષ્મની રક્ષામાં લગાવો.

પ્રશ્ન થાય કે ભીષ્મ જેવા અજેય યોદ્ધાને રક્ષાની શી જરૂર? તેમને ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન હતું અને કોઈ યોદ્ધો તેમને સામસામા યુદ્ધમાં હરાવી શકે તેમ નહોતો. તેનો ઉત્તર શિખંડીમાં છુપાયેલો છે. ભીષ્મે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે તેઓ કોઈ સ્ત્રી કે પહેલાં સ્ત્રી રહી ચૂકેલી વ્યક્તિ પર શસ્ત્ર નહીં ઉપાડે. શિખંડી પૂર્વજન્મમાં અંબા હતી અને આ જન્મમાં પણ સ્ત્રીરૂપે જન્મીને પછીથી પુરુષ બની હતી. દુર્યોધનને ભય હતો કે શિખંડીને આગળ રાખીને પાંડવો ભીષ્મ પર હુમલો કરી શકે છે — અને અંતે એમ જ થયું.

બીજું કારણ એ પણ છે કે દુર્યોધનની બધી આશા ભીષ્મ પર ટકેલી હતી. સેનાપતિ પડતાં જ સેનાનું મનોબળ તૂટી જાય છે. તેથી તે કહે છે — 'ભીષ્મમ્ એવ', ભીષ્મની જ રક્ષા કરો. 'એવ' શબ્દ પરનો ભાર તેની ચિંતાની ઊંડાઈ બતાવે છે.

એ પણ નોંધવા જેવું છે કે દુર્યોધને આટલી લાંબી વાત કરી, પણ દ્રોણાચાર્યે કોઈ ઉત્તર ન આપ્યો. ગુરુનું આ મૌન શિષ્યની ખુશામત અને કટાક્ષ બંને પ્રત્યેની ઉદાસીનતાનો સંકેત મનાય છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 3 થી ચાલતું દુર્યોધનનું કથન આ શ્લોકે પૂરું થાય છે. દ્રોણ કોઈ ઉત્તર આપતા નથી; આગલા શ્લોકમાં ભીષ્મ પિતામહ દુર્યોધનનો ઉત્સાહ વધારવા સિંહનાદ કરીને શંખ વગાડે છે.

જીવન-બોધ

જે સંસ્થા સંપૂર્ણપણે કોઈ એક વ્યક્તિ પર આધારિત હોય, તે અંદરથી નબળી હોય છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાના નિયત સ્થાને દૃઢતાથી કર્તવ્ય નિભાવે એ જ કોઈ પણ સમૂહની સાચી સુરક્ષા છે.

મુખ્ય શબ્દો

અયન
વ્યૂહનો મોરચો કે પ્રવેશમાર્ગ
યથાભાગ
પોતપોતાના નિયત વિભાગ કે સ્થાન પ્રમાણે
શિખંડી
દ્રુપદનું સંતાન, પૂર્વજન્મમાં અંબા; ભીષ્મના પતનમાં નિમિત્ત

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક