ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 22

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yāvadetānnirikṣe.ahaṃ yoddhukāmānavasthitān .
kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame ॥

અર્થ

જેથી હું યુદ્ધની ઇચ્છાથી અહીં ઊભેલા આ યોદ્ધાઓને સારી રીતે જોઈ શકું કે આ યુદ્ધના આયોજનમાં મારે કોની કોની સાથે લડવાનું છે.

શબ્દાર્થ

  • यावत् – જ્યાં સુધી, જેથી
  • एतान् – આ બધાને
  • निरीक्षे – સારી રીતે જોઈ લઉં
  • अहम् – હું
  • योद्धुकामान् – યુદ્ધની ઇચ્છા રાખનારાઓને
  • अवस्थितान् – ઊભેલા
  • कैः – કોની કોની
  • मया – મારા દ્વારા
  • सह – સાથે
  • योद्धव्यम् – લડવાનું છે
  • अस्मिन् – આ
  • रणसमुद्यमे – યુદ્ધના ઉદ્યમમાં, યુદ્ધની તૈયારીમાં

અન્વય

यावत् अहम् एतान् योद्धुकामान् अवस्थितान् निरीक्षे, अस्मिन् रणसमुद्यमे मया कैः सह योद्धव्यम् (इति) ।

સમજૂતી

અર્જુન પોતાની વિનંતીનું કારણ જણાવે છે. તેઓ એક કુશળ યોદ્ધાની જેમ શત્રુપક્ષનું નિરીક્ષણ કરવા માગે છે — કયા કયા યોદ્ધાઓ સામે છે, કોની કોની સાથે તેમનો સામનો થશે. 'નિરીક્ષે' શબ્દનો અર્થ માત્ર જોવું નહીં, ધ્યાનપૂર્વક પરખવું છે. યુદ્ધનીતિમાં એ સ્વાભાવિક પણ છે કે શરૂઆત પહેલાં યોદ્ધો પ્રતિપક્ષની શક્તિ અને રચનાને સારી રીતે સમજી લે.

'યોદ્ધુકામાન્' — યુદ્ધની કામનાવાળા — શબ્દમાં અર્જુનની એક દૃઢ માન્યતા ઝળકે છે. તે માને છે કે યુદ્ધની ઇચ્છા કૌરવોની છે, પાંડવોની નહીં. પાંડવોએ તો શાંતિનો દરેક શક્ય પ્રયાસ કર્યો હતો; સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ શાંતિદૂત બનીને હસ્તિનાપુર ગયા હતા, પરંતુ દુર્યોધને તેમને પણ બંદી બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેથી અર્જુનના મનમાં સ્પષ્ટ છે કે યુદ્ધ તેમના પર લાદવામાં આવ્યું છે.

'કૈર્મયા સહ યોદ્ધવ્યમ્' — 'મારે કોની સાથે લડવાનું છે' — આ પ્રશ્ન સામાન્ય લાગે છે, પણ તેમાં આગળના આખા વિષાદનું બીજ છુપાયેલું છે. જ્યારે અર્જુન તેનો ઉત્તર પોતાની આંખે જોશે, ત્યારે જોશે કે સામે કોઈ અજાણ્યા શત્રુ નહીં, પણ તેમના પિતામહ, ગુરુ, ભાઈઓ અને સગાં છે. એ જ દૃશ્ય તેમના હૃદયને હચમચાવી નાખશે.

આ સમય સુધી અર્જુનનો સૂર આત્મવિશ્વાસભર્યો છે. તેઓ પોતાને 'અહમ્' — 'હું' — કહીને કર્તા તરીકે જુએ છે; આ જ કર્તાપણાનો ભાવ આગળ જતાં મોહનો આધાર બને છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 21 માં અર્જુને રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખવા કહ્યું હતું; અહીં અને આગલા શ્લોકમાં તેઓ તેનું કારણ જણાવે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ સંઘર્ષ શરૂ કરતાં પહેલાં સ્પષ્ટ જોઈ લેવું જોઈએ કે તેમાં કોણ કોણ જોડાયેલું છે અને તેની અસર કોના પર પડશે. સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ જ સાચા નિર્ણયનો પાયો છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિરીક્ષણ
ધ્યાનપૂર્વક જોવું અને પરખવું
યોદ્ધુકામ
યુદ્ધની ઇચ્છા રાખનાર
રણસમુદ્યમ
યુદ્ધનો ઉદ્યમ, યુદ્ધની સંપૂર્ણ તૈયારી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક