ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 26

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān .
ācāryānmātulānbhrātṛnputrānpautrānsakhīṃstathā ॥

અર્થ

ત્યારે ત્યાં પાર્થ (અર્જુન)એ બંને સેનાઓમાં ઊભેલા પોતાના પિતાતુલ્ય કાકા-વડીલો, પિતામહો, આચાર્યો, મામાઓ, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો અને મિત્રોને જોયા.

શબ્દાર્થ

  • तत्र – ત્યાં
  • अपश्यत् – જોયા
  • स्थितान् – ઊભેલા
  • पार्थः – પૃથાપુત્ર અર્જુને
  • पितॄन् – પિતાતુલ્ય (કાકા-વડીલો)ને
  • अथ – ત્યારે
  • पितामहान् – પિતામહોને
  • आचार्यान् – ગુરુઓને
  • मातुलान् – મામાઓને
  • भ्रातॄन् – ભાઈઓને
  • पुत्रान् – પુત્રોને
  • पौत्रान् – પૌત્રોને
  • सखीन् – મિત્રોને
  • तथा – તેમ જ

અન્વય

अथ तत्र पार्थः उभयोः अपि सेनयोः स्थितान् पितॄन्, पितामहान्, आचार्यान्, मातुलान्, भ्रातॄन्, पुत्रान्, पौत्रान्, तथा सखीन् अपश्यत् ।

સમજૂતી

શ્રીકૃષ્ણ 'જો' કહે છે એ સાથે જ અર્જુનની દૃષ્ટિ બદલાઈ જાય છે. અત્યાર સુધી તેઓ 'શત્રુઓ'ને જોવા માગતા હતા — 'યુદ્ધની ઇચ્છાવાળા', 'દુર્બુદ્ધિ દુર્યોધનનું પ્રિય કરનારા'. પણ હવે જે દેખાય છે, તે શત્રુઓની સેના નહીં, સંબંધોની એક જાળ છે. સંજય એ દૃશ્ય અર્જુનની જ આંખોથી ગણાવે છે.

'પિતૄન્' — પિતાતુલ્ય લોકો, જેમ કે ભૂરિશ્રવા અને સોમદત્ત જેવા વડીલો. 'પિતામહાન્' — ભીષ્મ અને બાહ્લીક જેવા પિતામહો. 'આચાર્યાન્' — દ્રોણાચાર્ય અને કૃપાચાર્ય. 'માતુલાન્' — શલ્ય અને શકુનિ જેવા મામા. 'ભ્રાતૄન્' — દુર્યોધન, દુઃશાસન વગેરે પિતરાઈ ભાઈઓ. 'પુત્રાન્' અને 'પૌત્રાન્' — દુર્યોધનના પુત્ર લક્ષ્મણ જેવા ભત્રીજા, જેમને પુત્ર સમાન ગણાતા, અને તેમના પુત્રો. 'સખીન્' — અશ્વત્થામા જેવા બાળપણના સાથીઓ.

આ ગણતરી સૂક્ષ્મ રીતે બતાવે છે કે મોહ કેવી રીતે જન્મે છે. એક જ વ્યક્તિને જ્યારે આપણે 'શત્રુ' તરીકે જોઈએ છીએ ત્યારે મનમાં સંઘર્ષનો ભાવ આવે છે, અને જ્યારે 'પોતાના' તરીકે જોઈએ ત્યારે મમતા ઊભરાય છે. વ્યક્તિ એ જ છે, માત્ર આપણી દૃષ્ટિ બદલાઈ છે. અર્જુનની દૃષ્ટિ હવે કર્તવ્ય પરથી ખસીને સંબંધો પર ઠરી ગઈ છે.

નોંધવા જેવું છે કે સંજય 'ઉભયોરપિ સેનયોઃ' — બંને સેનાઓમાં — કહે છે (આ શબ્દસમૂહ આગલા શ્લોકમાં આવે છે). અર્જુને પોતાના પક્ષમાં પણ પોતાના જ સગાંઓને જોયાં. આ યુદ્ધમાં ભલે કોઈ પણ જીતે, મરનારા બધા પોતાના જ હશે — આ બોધ અર્જુનને અંદર સુધી હચમચાવી દે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 25 માં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કુરુઓને જોવા કહ્યું હતું. અહીં અને આગલા શ્લોકમાં સંજય જણાવે છે કે અર્જુને શું જોયું; શ્લોક 27-28 માં આ દૃશ્યની અર્જુનના મન પરની અસર વર્ણવી છે.

જીવન-બોધ

પરિસ્થિતિ એ જ રહે છે, પણ દૃષ્ટિ બદલાતાં જ આપણી લાગણીઓ બદલાઈ જાય છે. તેથી કોઈ પણ નિર્ણય પહેલાં તપાસવું જોઈએ કે આપણે કર્તવ્યની દૃષ્ટિએ જોઈએ છીએ કે માત્ર મમતાની.

મુખ્ય શબ્દો

પાર્થ
પૃથાનો પુત્ર — અર્જુન
સ્વજન
પોતાનાં સગાં, પરિવારના લોકો
માતુલ
મામા; અહીં શલ્ય, શકુનિ વગેરે
મમતા
'મારું' હોવાનો ભાવ, જે મોહને જન્મ આપે છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક