ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 18

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate .
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak ॥

અર્થ

હે પૃથ્વીપતિ (ધૃતરાષ્ટ્ર)! રાજા દ્રુપદ, દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો અને વિશાળ ભુજાવાળા સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ — આ બધાએ ચારે બાજુથી જુદા જુદા પોતપોતાના શંખો વગાડ્યા.

શબ્દાર્થ

  • द्रुपदः – રાજા દ્રુપદ
  • द्रौपदेयाः – દ્રૌપદીના પુત્રો
  • च – અને
  • सर्वशः – ચારે બાજુથી
  • पृथिवीपते – હે પૃથ્વીના સ્વામી
  • सौभद्रः – સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ
  • महाबाहुः – વિશાળ ભુજાવાળા
  • शङ्खान् – શંખોને
  • दध्मुः – વગાડ્યા
  • पृथक् पृथक् – જુદા જુદા

અન્વય

पृथिवीपते, द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકથી ચાલતું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે. દ્રુપદ, દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો અને અભિમન્યુ પણ પોતપોતાના શંખો વગાડે છે. આમ પાંડવ પક્ષના બધા મુખ્ય વીરો — વૃદ્ધથી માંડીને યુવાન સુધી — એક સૂરે યુદ્ધ માટેની પોતાની તત્પરતા જાહેર કરે છે.

સંજય અહીં ધૃતરાષ્ટ્રને 'પૃથિવીપતે' — હે પૃથ્વીના સ્વામી — કહીને સંબોધે છે. આ સંબોધનમાં ઊંડો કટાક્ષ પણ હોઈ શકે અને સૂક્ષ્મ ચેતવણી પણ. જે રાજા આખી પૃથ્વીનો સ્વામી કહેવાય છે, તે ઇચ્છત તો આ વિનાશક યુદ્ધ રોકી શક્યો હોત. સંજય જાણે યાદ અપાવે છે કે આ સંહારની જવાબદારી અંતે રાજાની જ છે. પાંડવોએ માત્ર પાંચ ગામ માગ્યાં હતાં, અને દુર્યોધને સોયની અણી જેટલી જમીન આપવાની પણ ના પાડી હતી; ધૃતરાષ્ટ્ર મૌન રહ્યા.

'પૃથક્ પૃથક્' — જુદા જુદા — શબ્દ મહત્ત્વનો છે. કૌરવ પક્ષનાં વાદ્યો 'સહસા' એકસાથે વાગ્યાં હતાં, જેથી માત્ર કોલાહલ થયો. પાંડવ પક્ષના શંખો જુદા જુદા, ક્રમથી વાગ્યા, અને દરેકનો ધ્વનિ ઓળખી શકાતો હતો. એ શિસ્ત, વ્યવસ્થા અને દરેક યોદ્ધાના આત્મવિશ્વાસનો સંકેત છે.

અભિમન્યુને અહીં 'મહાબાહુ' કહ્યો છે. ઉંમરમાં સૌથી નાનો હોવા છતાં તે પરાક્રમમાં કોઈથી ઓછો નહોતો. શ્લોક 6 માં તેનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 17 અને 18 મળીને પાંડવ પક્ષના બીજા યોદ્ધાઓના શંખનાદનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોકમાં બતાવ્યું છે કે આ શંખનાદની કૌરવોનાં હૃદય પર શી અસર થઈ.

જીવન-બોધ

જેની પાસે શક્તિ અને અધિકાર હોય, તેની જવાબદારી પણ એટલી જ મોટી હોય છે; સમયસર અન્યાયને ન રોકવો એ પણ એક અપરાધ છે. અને જે ટીમમાં દરેક સભ્યનો પોતાનો સ્પષ્ટ અવાજ હોય, તે જ સાચા અર્થમાં સંગઠિત હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

પૃથિવીપતિ
પૃથ્વીના સ્વામી; અહીં ધૃતરાષ્ટ્ર માટે સંબોધન
મહાબાહુ
વિશાળ અને બળવાન ભુજાવાળો
પૃથક્ પૃથક્
જુદા જુદા, ક્રમશઃ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક